همانند بسیاری از کشورها، در ایران نیز مهم‌ترین مسئله‌ای که ما با آن درگیر هستیم، ویروس کرونا و دغدغه اجرای برنامه واکسیناسیون عمومی است. اگرچه جهان حالا و وضوح به دو اردوگاه کشورهایی که اکثریت شهروندان آنها واکسن تزریق کرده‌اند و آنهایی که از برنامه واکسیناسیون عقب‌افتاده‌اند، تقسیم شده، صنعت گردشگری هنوز زیر سایه شیوع ویروس کرونا است.

واکسن و آینده گردشگری

الف- همان‌طور که از قبل هم می‌شد حدس زد، به‌احتمال زیاد کشورهای ثروتمند، زودتر از دیگر کشورها به روال عادی زندگی برمی‌گردند، حال صنعت گردشگری کماکان در اغلب نقاط جهان به یک‌شکل است. صنعتی که از یک سو بیشترین خسارت‌ها را همه‌گیری متحمل شده، اما از سویی نیز بیش از دیگر بخش‌ها به واکسیناسیون امیدوار است.

ب- با اینکه جایگاه صنعت گردشگری در کشورهای مختلف متفاوت است، احیای این بخش زیربنایی، به معنای رونق دوباره اقتصادها نیز خواهد بود. بر پایه گزارشی که انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی منتشر کرده، میزان اعتماد به سفر در حال افزایش است و مسافران به سفرهای هوایی بیش از هر زمان دیگری- از شروع همه‌گیری ویروس کرونا تا به امروز- واکنش مثبت نشان داده‌اند.

ج- داده‌های «یاتا» نشان‌دهنده افزایش اعتماد مردم به سفر کردن است. برای مثال کسانی که با وجود کرونا طی دو ماه آینده برنامه سفر برای خود چیده‌اند، از ۴۹ درصد به ۵۷ درصد افزایش پیدا کرده و به درنظرگرفتن واکسیناسیون که در بسیاری از کشورها آغاز شده و به‌سرعت هم به‌پیش می‌رود، ۸۱ درصد از مردم احتمال ازسرگیری سفر را جدی‌تر از گذشته می‌دانند. اما صنعت و بخش گردشگری در ایران پیش از کرونا هم مبتلا‌به چالش‌هایی بوده که نمی‌توان سیاست‌گذاری و مدیریت آن را بدون درنظر گرفتن واقعیت‌های کلی آن تدوین و اجرایی کرد.

تدوین یک رویکرد چهارساله

برنامه‌ای مبتنی بر دو متغیر:

«کرونا» و «واقعیت‌ها و ظرفیت‌های گردشگری ایران»

برنامه پیش رو تلاش دارد با تفکیک کرونا و وضعیت کلی گردشگری در ایران راهکارهای کوتاه‌مدتی را برای احیای گردشگری و خروج آن از بحران کرونا تدوین کند و از سوی دیگر در یک چشم‌انداز بلندمدت و با در نظر گرفتن واقعیت‌های صنعت گردشگری از یک سو، ظرفیت‌ها و جاذبه‌های توریستی کشور از سوی دیگر و از همه مهم‌تر از راه رسیدن نسل جدید گردشگری که خود را در سال‌های اخیر در قالب کسب وکارهای متنوع، نوآور و مبتنی بر تجربه نشان‌ داده‌اند؛ نقشه‌ راهی برای توسعه اقتصاد گردشگری باشد.

برنامه کوتاه‌مدت

خروج از بحران کسب‌وکارهای گردشگری و احیای این صنعت

الف- کاهش سفرها: سازمان جهانی گردشگری در ارزیابی یک ساله صنعت توریسم و وضعیت فعلی بازار با تجزیه و تحلیل داده‌های بازارهای منطقه‌ای گزارش کرده، توریسم جهانی بدترین سال خود را در ۲۰۲۰ پشت سر گذاشته است. سالی که بر اساس آمارها تعداد مسافران بین‌المللی بیش از ۷۴ درصد کاهش یافته است. در این سال مقاصد گردشگری شاهد کاهش یک میلیارد نفری مسافران نسبت به سال گذشته بودند که نتیجه کاهش تقاضا برای سفر و نیز اعمال محدودیت های گسترده برای جلوگیری از شیوع کوید ۱۹ بوده است. در ایران هم کاهش سفرها اگرچه آمار دقیقی از آن در دست نیست اما آمارهای برخی از فروشندگان بزرگ بلیت (قطار، هواپیما و اتوبوس) نشان می دهد که در مجموع چیزی حدود ۶۰ درصد از سفرهای مردم کاسته شده است.

ب- بحران اشتغال در گردشگری: بحران سال ۲۰۲۰ حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیون شغل در زمینه گردشگری را در خطر حذف دائمی قرار داده است. اغلب کسانی که نسبت به از دست دادن مشاغل خود احساس خطر می‌کنند، کسب و کارهای اقتصادی کوچک یا متوسط حوزه گردشگری هستند. نگرانی‌ها درباره گسترش مجدد بیماری کووید ۱۹ در جهان نیز در گزارش سازمان جهانی گردشگری انعکاس یافته است. بسیاری از کشورها دوباره به مقرارات و محدودیت های سنگین رفت و آمد و سفر روی آورده‌اند و تست‌های اجباری، قرنطینه و در برخی موارد بستن کامل مرزها را سخت‌گیرانه‌تر از گذشته اجرا می‌کنند. در ایران تعطیلی چند هزار آژانس مسافرتی، توقف فعالیت بسیاری از کسب‌وکارهای آنلاین حوزه توریسم ورودی، بیکار شدن تورلیدرهای شهری، کاهش ظرفیت پذیرش هتل‌ها و از کار بیکار شدن نیروهای بخش اقامت و… ضربه شدیدی را به اشتغال‌زایی بخش گردشگری وارد کرده است.

ج- آینده چه خواهد شد: پیش‌ینی‌ها برای بازگشت این صنعت به شرایط سابق در کوتاه‌مدت با توجه به تغییرات یکی دو ماه گذشته که با افزایش میزان ابتلا و مرگ و میر ناشی از بیماری چندان خوشایند نیست. در سال گذشته بیش از ۷۹ درصد فعالان صنعت گردشگری پیش‌بینی می‌کردند در ۲۰۲۱ شرایط به حالت عادی بازمی‌گردد، اما اکنون و در آخرین نظرسنجی‌ها، بیش از ۵۰ درصد پاسخگویان گفته‌اند بازگشت شرایط به حالت عادی تا پیش از پایان سال ۲۰۲۲ غیرممکن است.

برنامه احیای گردشگری

اما جهان گردشگری مدت‌هاست که به این نتیجه رسیده که با وجود کرونا و البته با پیش‌فرض روبه کاهش رفتن شیوع و امیدواری‌ برای مهار کامل آن طی سه سال آینده، گردشگری قدرت و ظرفیت بازگشایی و احیای زودتر را دارد. در مدیریت معاونت گردشگری در یک برنامه دو ساله تلاش خواهد شد موارد زیر برای احیای بخش گردشگری و اقتصاد آن مدنظر قرار بگیرد:

  • تدوین سند وضعیت دقیق کسب‌وکارهای گردشگری در یک ماه اول مسئولیت
  • شناسایی مهم‌ترین بخش‌های زیرساختی آسیب‌دیده گردشگری از کرونا
  • تشکیل شورای میان‌بخشی احیای گردشگری کشور با محوریت بخش خصوصی
  • تعریف تسهیلات بلندمدت برای کسب‌وکارهای فعال و قابل‌احیا
  • بازتعریف مفهوم و سازوکار اجرایی برخی از کسب‌وکارهای گردشگری از جمله دفاتر خدمات مسافرتی که در دنیای آنلاین مدت‌هاست نیازمند یک بازتعریف و سازوکار مجوزی و اجرایی جدیدند.
  • به‌روزرسانی پروتکل‌های بهداشتی متناسب با وضعیت کرونا در بخش‌های مختلف گردشگری
  • تعریف یک ستاد ویژه به نام «کرونا و گردشگری» برای رصد روزانه وضعیت گردشگری کشور و اتخاذ استراتژی‌های متناسب با آن برای تعریف واکنش درست بخش گردشگری و پرهیز از مدیریت ایستا و تصمیم‌های بلندمدت در این بخش.
  • تعریف فرآیندهای جدید اداری و بروکراتیک برای کاهش حجم مراجعات اداری کسب‌وکارهای آسیب‌دیده به اداره‌کل‌ها و دیگر بخش های مرتبط
  • بازتعریف مجوزهای صادرشده و طولانی کردن مدت اعتبار آن‌ها
  • تغییر مسیر صدور مجوز و آنلاین کردن حجم بیشتری از رویه‌های اداری صدور مجوزهایی چون بند ب و …
  • رایزنی با وزارت خارجه برای حل معضلات عدیده مرتبط با صدور ویزاهای مختلف گردشگری از جمله ویزای نوع تی یا همان ویزای درمانی که باعث شده تا بخش زیادی از درآمدهای ارزی بخش گردشگری حتی در دوران کرونا از دست برود.
  • بازتعریف اقتصاد هتل‌داری در ایران متناسب با وضعیت اقتصادی طبقه مرفه و توریسم ورودی کشور تحت تاثیر کرونا در همفکری با فعالان صنعت هتلداری و جذب سرمایه‌گذاری با توجه به چشم‌اندازهای و رویکردهای تازه این صنعت در داخل و در جهان.
  • برگزاری نشست‌های آنلاین و حضوری هفتگی با بخش‌های مختلف کسب‌وکارهای گردشگری و تدوین منعطف و سریع مقررات متناسب با نیازهای آن‌ها با ترک تشریفات معمول اداری
  • به کار گرفتن تجربه کشورهای دیگر از جمله کشورهایی چون ترکیه و امارات که در ماه‌های اخیر توانسته‌اند گردشگری داخلی و بین‌المللی خود را رونق ببخشند.
  • و…

برنامه بلندمدت

تقویت روندهای جدید همزمان با توسعه زیرساخت‌های گردشگری

الف- در هر فعالیت اقتصادی، رشد و توسعه، آرمان و مطلوب است. هرروز با در نظر گرفتن رشد دانش بشری فرصت‌های متعددی در مقابل خود می‌بیند. این در حالی است که صنعت گردشگری با توجه به ابعاد گسترده خود یکی از صنایعی است که فرصت‌های متعددی برای توسعه و پیشرفت در پیش رو دارد که صاحبان سرمایه و فعالان این عرصه می‌توانند برنامه‌‌های گسترده‌ای برای آینده حرفه‌ای خود مدنظر داشته باشند.

ب- از سوی دیگر، بسیاری از کارشناسان و استراتژیست‌های صنعت گردشگری بر این باورند که تغییر سبک زندگی و ارتقای تقاضای گردشگری در سراسر جهان به‌گونه‌ای است که فعالان باید هرچه سریع‌تر متناسب با آن، سیاست‌گذاری‌های جدیدی را اتخاذ کنند، چون در غیر این صورت احتمال شکست‌ آن‌ها وجود دارد.

ج- بدیهی است که توسعه بسیاری از زیرساخت‌های صنعت گردشگری پروژه‌های ملی هستند که باید عزم و مشارکت بخش‌های مختلف دولت را برای تحقق آن پای میدان عمل آورد. با این حال کشور بیش از هر زمان دیگری نیاز دارد در کنار توسعه زیرساخت‌های حیاتی گردشگری از جمله حمل‌و‌نقل (به‌ویژه پایانه‌های ریلی، فرودگاه‌ها، افزایش کمی و کیفی ظرفیت حمل و نقل جاده‌ای، احداث و بازسازی هتل‌های کشور متناسب با نیاز گردشگران هزاره جدید و…) روندها و رویه‌های تازه اقتصاد گردشگری را که توان و ظرفیت تحقق آن در درون وزارتخانه میراث فرهنگی موجود است را شناسایی و اجرایی کند. از این رو از جمله برنامه‌هایی که در این راستا در معاونت گردشگری در پیش گرفته خواهد شد عبارتند از:

  • تقویت فرهنگ و تسهیل سفرهای خانوادگی

بسیاری از فعالان صنعت گردشگری بر این باورند که سفرهای خانوادگی و به میزانی کمتر سفرهای دوستانه تا سال‌ها بعد از کرونا با استقبال مردم روبرو می‌شود. علاوه بر قیمت و انعطاف‌پذیری باید اصولا مسافران به دلایل بسیار زیادی که البته اغلب آنها شخصی هستند اقدام به سفر می‌کنند. امسال سفرهای خانوادگی و دوستانه روند صعودی قابل توجهی خواهد داشت. تطبیق اینگونه سفرها با فرهنگ و عرف جامعه ایران باعث می‌شود تا اهمیت آن دوچندان شود. از این رو ارائه وام‌ها کم‌بهره خرد برای سفرهای خانوادگی، تعریف شکلی از کمک‌هزینه سوخت برای این سفرها، تعریف یک سهمیه ملی برای اقامت هر خانوار در طول سال در هتل‌های طرف قرارداد با وزارتخانه یا نهادهای دیگر و بسیاری برنامه‌های دیگر می‌تواند به رونق بیشتر سفرهای خانوادگی و به‌تبع آن توسعه بخش‌های مختلفی از اقتصاد گردشگری از جمله در بخش اقامت شود.

  •  توسعه زیرساخت سفرهای جاده‌ای

کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که مردم به دلیل نگرانی‌هایی که از نظر بهداشتی پس از کاهش محدودیت‌های همه‌گیری کرونا دارند، احتمالا در آینده نزدیک کمتر از وسایل حمل و نقل عمومی استفاده می‌کنند به همین دلیل سفرهای جاده‌ای در آینده افزایش می‌یابد. سفرهای جاده‌ای در صنعت گردشگری پدیده‌ای تازه نیست اما بسیاری از تحلیلگران می‌گویند در کشورهای مختلف بسته به عوامل مختلفی مانند برخورداری خانوارها از خوردروی شخصی، قیمت سوخت، کیفیت راه‌ها و جاده‌ها، میزان دسترسی به خطوط هوایی، ریلی و دریایی، کوچک یا بزرگ بودن کشورها، سفرهای جاده‌ای لزوما در همه‌جا یکسان نیست. اما تجربه ایران نشان داده که گردشگری کشور باید روی سفرهای جاده‌ای برنامه‌ریزی دقیق‌تر و منسجم‌تری داشته باشد. از این رو توسعه فرهنگ درست و اقتصاد مرتبط با آن یکی از کارویژه‌های معاونت گردشگری می‌تواند تعریف و اجرایی شود.

  • توسعه سفرهای اقتصادی و ارزان

رونق اقتصادی و درآمد تاثیر زیادی در تقاضای سفر دارد و همیشه سهم هزینه سفر در سبد درآمدی خانواده‌ها و افراد، بخش عمده‌ای به خود اختصاص داده است، از این رو انجام سفرهای اقتصادی و ارزان‌قیمت یکی از تقاضاهای اصلی در جوامع مختلف و میان گردشگران بوده است. این در حالی است که برخی از فناوری‌های جدید که طی این سال‌ها ایجاد شده توانسته به‌گونه‌ای عمل کند که سفر برای متقاضیان ارزان‌شده و تعداد بیشتری از افراد برای سفر اقدام کنند. به‌عنوان مثال، پروازهای ارزان‌قیمت، اقامت در برابر کار، اقامتگاه‌های مشارکتی و… به همین دلیل است که ارائه‌دهندگان خدمات ارزان‌قیمت سفر می‌توانند استفاده بهینه از تقاضای روزافزون سفرهای اقتصادی داشته باشند. توسعه فرهنگ سفر ارزان و فراهم کردن تسهیلات و زیرساخت‌های آن یکی از ماموریت‌های این معاونت در سال‌های پیش‌رو خواهد بود.

  •  توسعه فرهنگ و زیرساخت بوم‌گردی و طبیعت‌گردی

تجربه زندگی صنعتی باعث شده، امروز اغلب گردشگران برای تجربه زندگی بومی و آشنایی با آداب و رسوم سایر نقاط تقاضای بیشتری داشته باشند. زندگی در مناطق روستایی، استفاده از خوراک و پوشاک آن‌ها عواملی هستند که روند تقاضای بوم‌گردی در بسیاری از نقاط جهان را دوچندان کرده است. به‌عنوان مثال، یکی از پرتقاضاترین انواع گردشگری در ژاپن، توری است که گردشگران برای تجربه سبک زندگی سنتی ژاپن برای آن هزینه می‌کنند.

  • توسعه  اکوسیستم کسب‌وکارهای نوآور گردشگری ایران

الف- گردشگری از جمله حوزه‌هایی است که شاکله آن کسب و کارهای سنتی شکل داده‌اند. آژانس‌ها  ودفاتر و هتل‌ها و اتحادیه‌ها و بازیگران پرشمار دیگر که چندین دهه نشستند و در اتحادی نانوشته مختصات و متر و معیارها و مرزبندی‌ها را مشخص کردند و آن‌قدر هم جای پای خود را سفت کردند و قدرت گرفتند که سیاست‌گذار و قانون‌گذار را نیز با خود هم‌کلام و هم‌راه کردند.

ب- قوانین و دستورالعمل‌ها، ضوابط و آیین‌نامه‌ها و استانداردها و شیوه‌نامه‌ها متناسب با خواسته بازیگران سنتی تدوین شده و همه هم به آن خو گرفته‌اند. از اواخر دهه ۸۰ که آرام آرام با توسعه اینترنت و پلتفرم‌های آنلاین و شبکه‌های اجتماعی کسب‌وکارهای نوپا و استارتاپ‌ها وارد فضای رقابت شدند، می‌شد حدس زد که دیگر نه عرصه مثل سابق یک‌دست است و نه هیمنه و نفوذ و اعتبار بازیگران سنتی دوام زیادی خواهد آورد. حوزه گردشگری نیز متاثر از انقلاب فناورانه در سال‌های اخیر تغییر کرده و کنش‌گران جدیدی وارد میدان رقابت شده‌اند که حرف‌های تازه‌ای برای گفتن دارند. تازه‌نفسند، انگیزه دارند به ابزارهای لازم نیز مجهزند. بازیگرانی که شان و جایگاهی در حد و قواره رقبای قدیمی‌تر و بلکه بیشتر برسند اما قواعد سنتی بازی این اجازه را به آن‌ها نمی‌دهد.

ج- نمونه‌اش ده‌ها مجوز و فرآیندی است که استارتاپ‌ها و کسب‌و‌کارهای آنلاین حوزه گردشگری برای حضور در میدان رقابت ملزمند از سازمان‌ها و نهادهای مختلف بگیرند اما اغلب‌شان به زبان کسب و کارهای سنتی و برای آن‌ها نوشته شده است. چالشی که استارتاپ‌ها و کسب و کارهای آنلاین گردشگری با آن دست و پنجه نرم می‌کنند، این است که می‌گویند برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران در تنظیم قواعد و دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌ها وقعی به جایگاه و نقش‌‌آفرینی آن‌ها در این حوزه نمی‌نهند و برای اثبات این ادعا نیز به ده‌ها مجوزی اشاره می‌کنند که ناچارند از وزارت میراث فرهنگی و ارگان‌ها و نهادهای دیگر بگیرند، اما در عمل به دردشان نمی‌خورد.

راهکارهای توسعه یک زیست‌بوم نوآورانه گردشگری

از این رو برای توسعه اقتصاد نوآوری گردشگری اقداماتی به شرح زیر انجام خواهد شد که می‌توان جزئیات هر یک را در پیوست‌های کارشناسی تدوین کرد.

  • راه‌اندازی اولین کارخانه نوآوری گردشگری برای ایده‌یابی، شتابدهی، تیم‌سازی، سرمایه‌گذاری و شبکه‌سازی جوان‌ها و افراد خلاق حوزه‌های مختلف در صنعت گردشگری
  • تعریف و راه‌اندازی خانه‌های خلاق گردشگری و مراکز نوآوری در استان‌های مختلف کشور
  • راه‌اندازی اولین وی‌سی گردشگری با مشارکت بخش‌های اقتصادی وزارتخانه و بخش خصوصی برای تامین مالی جسورانه ایده‌ها و استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوآور این صنعت
  • راه‌اندازی هاب تولیدمحتوای اختصاصی گردشگری برای توسعه توریسم ورودی کشور به ویژه در زبان‌هایی چون روسی، چینی، اسپانیولی و عربی
  • راه‌اندازی و طراحی فم‌تورهای خلاقانه و مبتنی بر ظرفیت‌های فرهنگی کشور برای توسعه توریسم ورودی به کشور
  • راه‌اندازی مرکز نوآوری صنعت هتلداری کشور
  • ایجاد کارگروه ویژه توسعه گردشگری ایران و چین با هدف گرفتن سهم بازار قابل توجه از بیش از ۱۴۰ میلیون توریست سالانه چینی در جهان
  • ایجاد کارگروه ویژه استارتاپ‌های گردشگری مرتبط با بازار عراق به عنوان یکی از باپتانسیل‌ترین بازارهای گردشگری ایران
  • راه‌اندازی مرکز نوآوری گردشگری درمانی که یکی از نقاط قوت گردشگری ایران در سال های گذشته بوده و کسب وکارهای استارتاپی فراوانی حول آن شکل گرفته است.
  • توسعه گردشگری زیارتی مجازی و دیجیتال با کمک تیم های آی تی محور و تسهیل بخشی از خدمات و فرایندهای این شکل از گردشگری ازطریق زیرساخت ها و تیم‌های خلاق کشور
  • تعریف و شناسایی کسب‌وکارهای توسعه‌گرای گردشگری کشور که ظرفیت توسعه جوامع محلی و تقویت خرده‌فرهنگ‌ها را دارند.
  • توسعه گردشگری دیجیتال

الف- گزارش‌ها نشان می‌دهد طی سه سال آینده صنعت گردشگری دیجیتال شاهد یک تغییر رویکرد انقلابی خواهد بود. در دو دهه گذشته متاسرچ‌ها و اوتی‌ای‌ها با تکیه بر کاربرانی اینترنتی به بازار گردشگری دیجیتال مسلط شده بودند، اما حالا کسب‌وکار گردشگری تحت سیطره قوانین تکنولوژی‌های موبایل قرار خواهد گرفته است.

ب- این یک تغییر بنیادین خواهد بود. و بازیگرانی وارد صنعت و اقتصاد گردشگری خواهند شد که قادر باشند در زمینه‌های نوآوری‌های نفوذگری زیر ایده و ظرفیت کسب‌وکاری داشته باشند. از این رو توسعه فناوری‌های نوین گردشگری در حوزه‌های مختلف از جمله حوزه‌های زیر یکی از کارویژه های این معاونت در سال‌های آینده باید باشد:

  • علم داده
  • هوش مصنوعی
  • تجزیه و تحلیل پیش‌بینی‌گری
  • بات‌های گفت‌وگو
  • فرمان‌های صوتی
  • اتوماسیون و شخصی‌سازی
  • واقعیت افزوده
  • واقعیت مجازی

استان سیستان و بلوچستان به‌رغم مسائل و مشکلات فراوانی که داشته و دارد، در سال‌های اخیر به یکی از قطب‌های گردشگری کشور تبدیل شده است. گردشگران زیادی به‌خصوص در ایام نوروز راهی این استان می‌شوند و از جاذبه‌های بکر طبیعی آن دیدن می‌کنند و با میراث فرهنگی و انسانی آن نیز آشنا می‌شوند. گرچه ازنظر زیرساخت‌های گردشگری وضعیت استان سیستان و بلوچستان نسبت به دیگر مناطق کشور تعریف چندانی ندارد، در سال‌های اخیر کسب‌وکارهای زیادی در حوزه گردشگری این منطقه راه افتاده‌اند. اقامتگاه بوم گردی «رستم زادگان سیستان» یکی از همین تأسیسات است که چندی پیش در نزدیکی شهر هامون به بهره‌برداری رسیده است.

هامون را با دریاچه معروف آن و همین‌طور رودخانه هیرمند می‌شناسیم. در دل همین دریاچه کوهی مخروطی به نام «کوه خواجه» قرار دارد و در نزدیکی‌های آن روستای «باراج» که خود از توابع شهر «علی‌اکبر» است. ماشاالله باراج، بنیان‌گذار اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان است. دونده سابق دوی استقامت و عضو تیم ملی دوومیدانی که به گفته خودش بعد از کسب ۲۰۰ مقام قهرمان داخلی و بین‌المللی، به این نتیجه رسیده که سراغ روستای آبا و اجدادی‌اش برود و سبک زندگی سنتی مردمان آن منطقه را احیا کند. اقامتگاهی با حدود ۳ هزار مترمربع زیربنا که خدمات مختلف اقامتی و تفریحی را به گردشگران عرضه می‌کند.

باراج می‌گوید هدف اولیه‌‌اش این بوده که با ساخت اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان، فرهنگ و آداب‌ورسوم و ارزش‌های مردمان سخت‌کوش قدیمی منطقه را به نمایش بگذارد و نتیجه کار نیز مجموعه‌ای شده همه نیازهای مردم و گردشگران را برطرف می‌کند. با او درباره راه‌اندازی اقامتگاه و خدمات آن، حال و هوای گردشگری در روزگار کرونایی و مسائل دیگر گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

نمایی از اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان
اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان به سبک سنتی در نزدیکی‌های دریاچه هامون ساخته شده است

از ایده اقامتگاه بوم ‌گردی رستم‌ زادگان سیستان برایمان بگویید. چه شد سراغ راه‌اندازی کسب‌وکار گردشگری رفتید؟

واقعیت این است که فکر احداث اقامتگاه بوم گردی ریشه در علاقه‌ زائدالوصفم به شهر و منطقه‌ آبا و اجدادی‌مان دارد. من روستازاده هستم و به زادگاه خودم علاقه دارم. بعد از سال‌ها دوری از خانه پدری و شرکت در مسابقات داخلی و بین‌المللی و کار و زندگی در مناطق دیگر، میل به زندگی در روستایمان را بیشتر درک می‌کردم. پیوسته به یاد و خاطره زندگی ساده و سبک و سیاق و معماری سنتی در منطقه‌مان می‌افتادم و هر زمان که وارد منطقه‌مان می‌شدم و خانه قدیمی‌مان را می‌دیدم، افسوس می‌خوردم که چرا این نوع زندگی ساده روستایی را که سرشار از نشانه‌های فرهنگی است، کنار می‌گذاریم و به‌آسانی اجازه می‌دهیم فراموش شوند.

بسیاری از همان روز اول می‌گفتند سرمایه‌گذاری در زابل اشتباه است و از من می‌خواستند که سرمایه‌ام را در شهرهای دیگر هزینه کنم. اما قبول نکردم و حتی از کار اداری‌ام نیز استعفا کردم و تمام تمرکزم را صرف ساخت و مدیریت اقامتگاه بوم گردی رستم‌آباد سیستان کردم

معتقدم ما نسبت به فرهنگ و آداب‌ورسوم و میراث معنوی‌مان تعهد داریم و از طرفی هم باور دارم زندگی چیزی غیر از همین سادگی‌ها نیست. در ابتدا می‌خواستم خانه خودم را در این منطقه احداث کنم یا خانه پدری‌مان را بازسازی کنم، اما به‌تدریج به این فکر کردم که ابعاد پروژه را بزرگ‌تر در نظر بگیرم و با ساخت اقامتگاه بوم گردی، بخشی از گردشگرانی که به منطقه هامون وارد می‌شوند، جذب کنم تا علاوه بر آشنایی با آداب‌ورسوم و فرهنگ این دیار و تجربه عملی زندگی مردمان سیستان، به توسعه روستا نیز کمک شود.

با همین هدف به دنبال کسب مجوز تأسیس اقامتگاه بوم گردی رفتم و به سازمان میراث فرهنگی و گردشگری مراجعه کردم و درخواست مجوز کردم. اولین کاری که انجام دادم این بود که خانه خودم را به منطقه‌ای که خانه‌های اجدادی‌مان در آنجا واقع‌شده منتقل کردم و به‌تدریج با ساخت اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان، آن منطقه را احیا کردم.

فروش محصولات صنایع دستی در اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان
در اقامتگاه صنایع دستی و محصولات غذایی مردم محلی به گردشگران عرضه می‌شود

اقامتگاه بوم ‌گردی رستم زادگان سیستان چه مشخصات و ویژگی‌هایی دارد و چه خدماتی را در آن به گردشگران عرضه می‌کنید؟

اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان تمام ویژگی‌ها و نوع زیست و شیوه زندگی مردمان سیستان در خود دارد و از طرفی نیز سعی می‌کنیم تمام فعالیت‌های قدیم و جدید مردمان این دیار را به گردشگران نشان دهیم. از این نظر مجموعه اقامتگاه رستم زادگان سیستان تقریباً مجموعه‌ای کامل است. درگذشته قبل از خشک‌سالی‌های متعدد در منطقه سیستان، صید و صیادی رواج زیادی داشت و مردم نیز با قایق‌های اصیل سیستانی که به آن «توتن» می‌گفتند، به ماهیگیری می‌پرداختند.


مطلب پیشنهادی: پیسو: دوپینگ بوم گردی با گردشگری دریایی


در اقامتگاه بوم گردی رستم‌آباد سیستان دریاچه‌ای مصنوعی ساخته‌ایم که مردم می‌توانند علاوه بر قایق‌سواری به سبک قدیم، از ماهیگیری نیز لذت ببرند. یکی از دارایی‌های اصلی مردمان قدیم این منطقه گاو و گوسفند بود که به‌طورمعمول در خانه‌هایشان از آنها نگهداری می‌کردند. ما در اقامتگاه گاو شیرده خریداری کرده‌ایم تا گردشگران از نزدیک با شیوه نگهداری از آنها و همین‌طور شیر دوشیدن و فرآیندهای تولید ماست و دوغ محلی آشنا شوند. سه تنور پخت نان محلی را در اقامتگاه احداث کردم تا به مردم نشان دهیم که مردم چگونه نان پخت می‌کردند و نان‌ها چه ظاهر و ویژگی‌هایی داشته است.

اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان تمام ویژگی‌ها و نوع زیست و شیوه زندگی مردمان سیستان در خود دارد و از طرفی نیز سعی می‌کنیم تمام فعالیت‌های قدیم و جدید مردمان این دیار را به گردشگران نشان دهیم

با آموزش‌هایی که به زنان محلی داده‌ایم، صنایع‌دستی سیستانی نظیر عروسک‌های سنتی سیستانی، گلدوزی‌های قدیمی و… را احیا کرده‌ایم و در غرفه‌ای که به همین منظور ساخته‌ایم، به فروش می‌رسانیم. حدود ۱۰ سراچه (سوئیت) به سبک سنتی ساخته‌ایم و چهار نمونه خانه اصیل سیستانی را نیز احیا کرده‌ایم. علاوه بر این غذاهای محلی و سنتی را نیز در اقامتگاه سرو می‌کنیم. با تعدادی از این غذاها خودمان آشنایی داشتیم، اما برخی دیگر را از بزرگان محل و کسانی که سن و سال بالاتری دارند، پرسیدیم و شیوه پخت آنها را یاد گرفتیم. گردشگرانی که به اقامتگاه ما وارد می‌شوند، با غذاهای سنتی و همین‌طور غذاهای رسمی و امروزی از آنها پذیرایی می‌کنیم.

علاوه بر این، فروشگاه مواد غذایی را نیز درمجموعه اقامتگاه دایر کرده‌‌ایم تا گردشگران به هر چیزی که نیاز دارند، دسترسی داشته باشند. درگذشته اسب و شتر نیز در این منطقه فراوان بود و ما در اقامتگاه همین این نشانه‌ها را گنجانده‌ایم. در اطراف اقامتگاه پیست شترسواری و اسب‌سواری دایر کرده‌ایم. مواد غذایی به‌صورت ارگانیک و از محصولات اقامتگاه تهیه می‌شود. به طور کلی سعی کرده‌ایم نیازهای گردشگران را برآورده کنیم و محیطی آرامش‌بخش برای آنها بسازیم.

بالکن یا مهتابی در اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان
در خانه‌های قدیمی مردم سیستان، بالکن یا مهتابی بخشی اصلی ساختمان است

در ساخت اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان، بنای اولیه را بر احیای سبک زندگی قدیمی مردم سیستان گذاشته‌اید. بخشی از این فرآیند احیا به تجربه زیسته خودتان برمی‌گردد، اما روشن است که برای بخش‌های مهم نیاز به تحقیق و بررسی‌های بیشتر است. چه‌کارهای دیگری انجام داده‌اید تا مجموعه واجد تمام خصوصیت‌های یک مجموعه سنتی سیستانی باشد؟

من حدود ۳۰ سال سن دارم و به‌طور طبیعی چندان از سبک و شیوه زندگی مردمان قدیم اینجا اطلاع ندارم. بااین‌حال برای فهمیدن گذشته‌های سیستان کارهای زیادی انجام دادیم. به‌خصوص از راهنمایی‌ها و مشورت‌های پدرم که سال و سال زیادی دارد و دیگر بزرگان منطقه استفاده کردیم. شغل اصلی پدرم درگذشته بنایی بود. ما در اقامتگاهمان دو خانه قدیمی داریم که هر دو را پدرم ساخته و بنابراین او بهتر از هرکسی از معماری سنتی سیستانی اطلاع دارد. بافت‌های قدیمی بسیاری از روستاهای منطقه سیستان را نیز از نزدیک دیدم. تحقیق‌های زیادی انجام دادیم که مردمان درگذشته چه نوع خانه‌هایی با چه معماری و مصالحی داشته‌اند.

برای مثال درگذشته خانه‌ها در منطقه سیستان در دو طبقه ساخته می‌شد، که بخش بالایی به بالاخانه معروف بود. قسمت زیرین بالاخانه نیز مشتمل بر اتاقک‌های کوچک و پیچ‌درپیچ بود که به آنها «زَبْری» می‌گفتند. این زبری‌ها درگذشته به‌طورمعمول تاریک بودند و برای انبار کردن غلات و گندم و… به کار می‌رفتند. بالکن در خانه‌های سیستانی به مهتابی معروف است که در خانه‌ها پیاده‌سازی شده است. علاوه بر اینها، «دکنچه» را نیز در خانه‌ها احیا کرده‌ایم. دکنچه همان مهتابی است که در سطح زمین اجرا می‌شود. منتها این فضا به‌وسیله دیوار کوتاهی با ارتفاع حدود ۵۰ سانتی‌متر از حیاط خانه مجزا است.

بانک‌ها با این توجیه که تأسیس اقامتگاه بوم گردی در سیستان و بلوچستان توجیه اقتصادی ندارد، سه بار طرح را رد کردند. درصورتی‌که می‌دانیم سیستان و بلوچستان مردمانی بزرگ دارد و ازنظر فرهنگی نیز زبانزد است

در سیستان قدیم، خانه‌هایی که دارای چند اتاق بودند، همگی یک شبستان یا دکنچه هم داشتند که با یک دیوار کوتاه محصور شده و اهل خانه به‌خصوص در تابستان در آن استراحت می‌کردند. طرح و معماری اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان نیز بر اساس همین تحقیق و بررسی‌ها انتخاب شد و سعی کردیم چکیده تمام تحقیقات و بررسی‌هایمان را در ساخت بناها بگنجانیم.

در اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان برای چند نفر اشتغال‌زایی ایجاد شده است؟

حدود ۱۵ نفر به‌طور مستقیم در اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان مشغول به کار هستند اما به‌صورت غیرمستقیم ده‌ها نفر دیگر با ما کار می‌کنند. از رانندگان تاکسی‌های خطی بگیرید که گردشگران جابجا می‌کنند تا پرورش‌دهندگان اسب و راهنمایان محلی و… . در کنار اقامتگاه ما یک شرکت دیگر برای کمک به بهبود اوضاع اقتصادی روستا در حوزه دام و طیور تأسیس کرده‌ایم.

نمایی از درون سراچه های اقامتگاه
در ساخت اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان، به تمام نمادهای فرهنگی قدیم منطقه توجه شده است

به بخشی از سختی‌ها و دشوارها و به‌خصوص هزینه‌های هنگفت ساخت اقامتگاه اشاره کردید. فرض کنیم امروز یک نفر تصمیم بگیرد مجوز ساخت اقامتگاه بوم گردی در یک منطقه‌ خاص را دریافت کند. شما این راه را رفته‌اید و بهتر می‌دانید دست‌اندازهای آن کجاست. چه چالش‌هایی در مسیر دریافت مجوز و ساخت اقامتگاه وجود دارد؟

چالش در همه کسب‌وکارها وجود دارد. به‌ویژه برای کسانی که سررشته‌ای از گردشگری ندارند، کار سخت‌تر است. به خاطر دارم در ابتدا تا چندین ماه فقط دور خودمان می‌چرخیدیم. نمی‌دانستیم به کدام نهادها و ارگان‌ها باید مراجعه کنیم و درخواستمان را ثبت کنیم. برای دریافت تسهیلات نیز دردسرهای زیادی کشیدیم. فرآیند صدور مجوزها زمان‌بر و سخت است و بااینکه سازمان میراث فرهنگی استان سیستان و بلوچستان با ما همکاری کرد، استعلام‌ها و تأییدیه‌ها و نامه‌نگاری‌ها حدود دو سال زمان برد.

بانک‌ها با این توجیه که تأسیس اقامتگاه بوم گردی در سیستان و بلوچستان توجیه اقتصادی ندارد، سه بار طرح را رد کردند. درصورتی‌که می‌دانیم سیستان و بلوچستان مردمانی بزرگ دارد و ازنظر فرهنگی نیز زبانزد است. تصور کنید اولین پیوند جمجمه و پیوند چشم در جهان ۵ تا ۶ هزار سال پیش در «شهر سوخته» انجام شده است. این منطقه ازنظر فرهنگی بسیار غنی است و بسیار مهمان‌نواز و خونگرم هستند. ازنظر بانک‌ها هیچ‌کدام از اینها قانع‌کننده نیست.


مطلب پیشنهادی: صفر تا صد دریافت مجوز اقامتگاه بوم گردی


بسیاری از همان روز اول می‌گفتند سرمایه‌گذاری در زابل اشتباه است و از من می‌خواستند که سرمایه‌ام را در شهرهای دیگر هزینه کنم. اما قبول نکردم و حتی از کار اداری‌ام نیز استعفا کردم و تمام تمرکزم را صرف ساخت و مدیریت اقامتگاه بوم گردی رستم‌آباد سیستان کردم. خلاصه اینکه دردسرهای زیادی کشیدیم و در این مسیر این‌قدر مانع‌تراشی کردند که گاه ناامید می‌شدیم، ‌اما با پشتکار تمام سختی‌ها را به جان خریدیم و عقب ننشستیم. شاید هرکسی جای من بود با آن حجم از بوروکراسی‌ و نامه‌نگاری‌های متعدد، قید کار را می‌زد. سال‌ها ورزش حرفه‌ای دوی استقامت درس‌های زیادی به من آموخت که یکی از آنها همین تحمل سختی‌ها است. از آن‌سو اما مردم هر چه در توان داشتند، کمک کردند.

اقامتگاه بوم گردی رستم‌آباد سیستان با همکاری جمعی اهالی منطقه تأسیس شده است. حدود ۲۶ سال پیش روستا به دلیل خشکسالی و مشکلات اقتصادی خالی از سکنه بود اما حالا با ساخت اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان، دوباره توجه مردم به این منطقه جلب شده است. مردم می‌گویند اقامتگاه بوم گردی رستم آباد سیستان، فرهنگ و آداب منطقه را احیا کرده‌ و بنابراین خودشان را در پروژه سهیم می‌دانند و صمیمانه و بی‌هیچ چشمداشتی همکاری می‌کنند. حتی گاه مردم منطقه به اقامتگاه می‌آیند که چرخ اقامتگاه در آغاز راه بهتر بچرخد. برعکس اما مسئولان هیچ‌گونه حمایتی از ما نکردند. به خاطر دارم در ابتدای شروع به کار ساخت‌وساز حتی اجازه ندادند از برق خانه خودم به‌طور موقت برای تأمین روشنایی اقامتگاه استفاده کنم.

نماییی از داخل سوئیت‌های اقامتگاه
با ساخت مجموعه گردشگری رستم زادگان برای ۱۵ نفر از مردم محلی شغل ثابت ایجاد شده است

وضعیت کنونی کسب‌وکار شما ازنظر شیوع ویروس کرونا چگونه است؟ استقبال گردشگران اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان چطور بوده؟ محدودیت‌ها چه تأثیری بر کسب‌وکار شما گذاشته است؟

کرونا تأثیر زیادی بر کسب‌وکار ما گذاشته است. چون اقامتگاه ما در زمان شیوع ویروس کرونا به بهره‌برداری رسید، بنابراین نمی‌توانم حدس بزنم اگر کرونا نبود، چه وضعیتی داشتیم. بااین‌حال، اگر کرونا نبود شاید درآمدهای ما نیز چند برابر می‌شد. همین‌الان گردشگران وارد اقامتگاه می‌شوند، اما با اکراه و ترس‌ولرز یک‌شب می‌مانند. بااینکه ما تمام پروتکل‌های بهداشتی و فاصله‌گذاری‌ها را رعایت می‌کنیم، بازهم مراجعه‌کنندگان بسیار محتاط هستند. گردشگران کم‌وبیش به اقامتگاه ما وارد می‌شوند و بااینکه شیوع ویروس کرونا در منطقه ما بسیار پایین است،

گردشگران می‌گویند بعد از کرونا به منطقه می‌آیند و میهمان ما می‌شوند. بسیاری از تورها نیز گفته‌اند تا بعد از کرونا نمی‌توانند گردشگر به منطقه بیاورند. در حال حاضر اغلب کسانی که به اقامتگاه ما می‌آیند، از شهرها و استان‌های هم‌جوار هستند و گاه نیز از دیگر مناطق و حتی خارج از کشور نیز میهمانانی داریم. درمجموع گردشگری در حال حاضر رونق چندانی ندارد و ما نیز این را می‌دانیم. با همه این‌ها از کسب‌وکارمان راضی هستیم.

چقدر به آینده صنعت گردشگری در استان سیستان و بلوچستان و رونق کسب‌وکار خودتان امیدوار هستید؟

واقعیت این است که من تمام زندگی‌ام را صرف این اقامتگاه کرده‌ام و به همین ترتیب هم هر کاری می‌کنم در آن موفق شوم. حدود ۵۳۰ میلیون تومان وام دریافت کرده‌ایم و تاکنون نیز حدود ۱ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان برای ساخت اقامتگاه هزینه شده است. منظورم این است که چیزی کم نگذاشته‌ایم و همان‌طور که در ورزش سعی کردم بهترین عملکرد را از خودم نشان دهم، در کسب‌وکار نیز هرچه در توان داشته‌ام در راه دست‌یابی به هدفم به کار گرفته‌ام. هدف اولیه‌‌ ما این بود که اقامتگاه بوم گردی رستم‌آباد سیستان سبک زندگی مردمان قدیمی منطقه را به نمایش بکشد.

اقامتگاهی که درست کرده‌ایم محیطی آرامش‌بخش است و سعی کرده‌ایم در آن تمام المان‌های یک زندگی ساده روستایی را بگنجانیم. ما خودمان را نماینده مردم سیستان و بلوچستان می‌دانیم و سعی می‌کنیم به‌خوبی از میهمانانمان میهمان‌نوازی کنیم. دوست دارم اگر روزی کسی پرسید بهترین اقامتگاه در کشور کجا واقع شود، همه به سیستان اشاره کنند. اما درباره گردشگری باید بگویم، بر کسی پوشیده نیست که بعد از نفت و گاز و صنایع پتروشیمی، صنعت گردشگری بیشترین درآمدزایی را دارد.

باز بودن اقامتگاه در ایام کرونا
برای ساخت اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان بالغ بر ۱ میلیارد و پانصد میلیون تومان هزینه شده است

مردم امروزه دوست دارند برای رفاه و اوقات فراغت خود هزینه کنند. حضور گردشگران برای اقتصاد مفید است و این را می‌توان با مقایسه وضعیت قبل از کرونا و بعد از کرونای کشورها و مناطقی که به گردشگری وابسته هستند، مشاهده کرد. از طرفی دیگر، مردم امروزه بیش از گذشته درباره تاریخ و فرهنگ و میراث گذشتگان خود کنجکاو هستند و اشتیاق عجیبی به دیدن تنوع‌های فرهنگی دیگر مناطق دارند.

بعدازاین همه سختی و دشواری در ساخت اقامتگاه بوم گردی رستم زادگان سیستان، هنوز هم اگر کسی از من بپرسد که تأسیس اقامتگاه بوم گردی را توصیه می‌کنم یا خیر، پاسخم مثبت است. فرهنگ و راه و روش زندگی را در گردشگری می‌توان به توریست‌ها عرضه کرد. بسیاری همان ابتدا به من می‌گفتند زابل توفان‌های زیادی دارد اما من می‌گفتم همین توفان هم جاذبه است و بسیاری دوست دارند توفان را از نزدیک ببینند. گردشگری کمک می‌کند که ما بتوانیم به دیگران نشان دهیم که مردم در مناطق توفانی چگونه زندگی می‌کنند. بنابراین شکی نیست که گردشگری آینده‌ای بسیار روشن دارد.

صنعت گردشگری از آن دست حوزه‌هایی است که تا خلاقیت و ایده‌پردازی در آن تمامی ندارد. تا پیش از شیوع ویروس کرونا، آمار و ارقامی که از رشد کسب و کارهای این صنعت و درآمدزایی آن برای کشورهای مختلف منتشر می‌شد، هوش از سر هر کسی می‌ربود. با سقوط تاریخی گردشگری در سال گذشته، بسیاری از کسب و کارها در بخش‌های مختلف زنجیره‌ این صنعت نیز یا کار خود را معلق کردند یا به کل از این حوزه بیرون رفتند. برخی‌ها اما بدون اینکه ترس را به دل‌شان راه دهند، کسب و کار خود را در بحبوحه همه‌گیری شروع کردند. استارتاپ باماگردی یکی از همین نمونه‌هاست که هنوز به یک سال نرسیده، در جشنواره وب و موبایل ایران نظرها را به خوب جلب کرده است. استارتاپی که در حوزه گردشگری مقاصد گردشگری و سفر را در سراسر کشور به مخاطبان معرفی می‌کند. باماگردی استارتاپی قزوینی است که تیمی ۶ نفره دارد و کار اصلی‌شان نیز تولید محتوا، طراحی سایت و سئو است. این گروه پیش از این نیز تجربه راه‌اندازی استارتاپ موفق «کاکتی‌استور» را داشته‌اند. در ادمه گفت‌و‌گوی ما را با بهروز دیبایی، هم‌بنیان‌گذار باماگردی را می‌خوانید.

کمی درباره شروع به کار و ایده‌ای که در استارتاپ باماگردی دنبال می‌کنید، توضیح دهید

استارتاپ باماگردی را چند ماه پیش در استان قزوین به اتفاق وحید آبدارباشی‌نژاد که هم‌بنیانگذار باماگردی است، راه‌اندازی کردیم اما در نظر داریم حوزه فعالیت‌مان را در سطح کشوری و حتی بین المللی گسترش دهیم. ایده استارتاپ باماگردی جدید نیست، در گذشته‌ و حتی قبل از اینکه بسیاری از سایت‌های گردشگری کنونی فعالیت خود را آغاز کنند، ما وب سایتی به نام «امروز من» را مدیریت می‌کردیم. بعد از مدتی و بنا به دلایلی آن پروژه را متوقف کردیم.

حدود پنج سال پیش دامنه bamagardi.com را ثبت کردیم و چندین بار نیز تصمیم‌ گرفتیم ایده‌مان را عملی کنیم، منتها هر بار به علت مشغله‌های کاری که اغلب هم مربوط به همین حوزه بود، عملیاتی‌سازی پروژه را عقب می‌انداختیم. امسال و بعد از اینکه اعضای دیگری به تیم‌مان افزوده شدند و از طرفی هم فرصت کافی را در اختیار داشتیم، با برنامه‌ریزی دقیق موفق شدیم استارتاپ باماگردی را تاسیس کنیم.

در کنار کار اصلی‌مان که طراحی سایت و سئو و تولید محتوا است، استارتاپ باماگردی را به عنوان بیزنسی شخصی و بنا به علاقه شخصی‌ و همیشگی‌مان به حوزه گردشگری عملیاتی کرده‌ایم. چرا که همکارانمان کم و بیش در زمینه گردشگری دارای تجربیات خوبی بودند و از طرفی نیز چون خودمان طراح سایت هستیم و تولید محتوا و سئو می‌کنیم، بنابراین ایده راه‌اندازی استارتاپ گردشگری را عملیاتی کردیم که خوشبختانه در مدتی کوتاه در جشنواره وب و موبایل ایران دیده شدیم و جزء نامزدها قرار گرفتیم. البته ما همین تجربه را با استارتاپ کاکتی‌استور هم داشتیم که در دسته‌بندی فروشگاه‌های تخصصی از سال ۹۴ بارها در بخش‌های وب‌سایت یا اپلیکشن و استانی نیز کاندید شده است.

اعضای تیم استارتاپ باماگردی چند نفر هستند و چه اهدافی را در حوزه گردشگری دنبال می‌کنید؟

تیم ما در حال حاضر متشکل از شش نفر است. هدف باماگردی در شرایط کنونی که شیوع ویروس کرونا و همه‌گیری بیماری محدودیت‌هایی برای سفر و گردشگری ایجاد کرده، در وهله نخست حفظ روحیه مردم و کمک به آن‌ها در برنامه‌ریزی سفر به مقاصدی است که در آینده حضور در آن‌ها ممکن می‌شود. یعنی گردشگران با استارتاپ باماگردی با مقاصد جدیدی که از آن‌ها مطلع نیستند یا فعلا امکان سفر وجود ندارد، در این مدت آشنا شوند تا در ایام پساکرونا به صورت آگاهانه‌تر و مبتنی بر برنامه‌ریزی قبلی سفر کنند. ما تصمیم گرفته‌ایم اندازه کسب و کارمان را فعلا در همین حد نگه داریم. بعد از کرونا به طور قطع شرایط عوض خواهد شد و تصور می‌کنم اولویت‌های مردم سفرهای داخلی خواهد بود. این برنامه کوتاه‌مدت ما است و قصد نداریم تغییری در شکل و ساختار کسب و کار باماگردی ایجاد کنیم.

نوع تعامل‌تان با جامعه مخاطب چگونه است؟

ما در استارتاپ باماگردی مقاصد گردشگری را معرفی و درباره آن‌ها به صورت اختصاصی محتوا تولید می‌کنیم. چیزی شبیه به تور مجازی. بسیاری از سایت‌ها نیز در کشور ما به صورت جامع حوزه گردشگری همین کار را می‌کنند. تفاوتی که سایت باماگردی با دیگر سایت‌ها دارد این است که تیم ما خودشان اهل سفر هستند و با انواع مقاصد گردشگری در کشور آشنا هستند. اغلب مقاصدی را معرفی می‌کنیم که خودمان در گذشته به آن‌ مکان‌ها مراجعه کرده‌ایم. به همین دلیل بسیار دقیق‌تر از دیگر سایت‌هایی که تنها مقاصد را معرفی می‌کنند و حتی ممکن است محتوای آن را از جایی کپی کرده باشند، مقاصد گردشگری را معرفی و برای آن‌ها محتوا تولید می‌کنیم. ضمن اینکه مردم نیز می‌توانند در محیط وبسایت از ما مشاوره بگیرند.

در کوتاه‌مدت قصد دارید روند فعالیت فعلی‌تان را ادامه دهید که البته منطقی هم هست. برای بازه زمانی بلندمدت‌تر چه برنامه‌هایی برای استارتاپ باماگردی طراحی کرده‌اید؟

برای دوران بلندمدت‌تر طرح و برنامه‌هایی ویژه در نظر داریم و در پی توسعه کسب و کارمان هستیم. در آینده گردشگری بین‌المللی و مقاصد توریستی و اماکن و تاسیسات گردشگری و رستوران‌ها و مراکز اقامتی و… به سایت باماگردی اضافه خواهند شد. در حوزه رزرواسیون نیز ممکن است نیاز به همکار داشته باشیم. برنامه‌مان این نیست که خودمان رزرواسیون را پیش ببریم، اما احتمال می‌دهیم با شرکت‌های فعال در حوزه گردشگری در صورت نیاز همکاری کنیم و کسب و کارمان را گسترده‌تر کنیم. یعنی خدمات را معرفی کنیم.

فناوری‌های نو و آنلاین شدن کسب و کارها و استارتاپ‌های گردشگری به بیزنس‌های سنتی و رشد صنعت گردشگری کشور نیز کمک می‌کنند. درست است که تفکر حاکم بر کسب و کارهای سنتی به دلایل مختلفی چندان میانه خوبی با فضای آنلاین و اقتضائات آن ندارد، شکی نیست که با تعامل دو سویه و مبتنی بر همکاری مشترک می‌توان برای بهبود وضعیت گردشگری کشور برای هر دو گروه مخاطب ایرانی و بین‌المللی برنامه‌ریزی کرد و به عواید آن دست یافت

برنامه دیگر این است که از مجموعه‌های گردشگری آسیب دیده از همه‌گیری حمایت کنیم. یعنی در دوران پساکرونا شرکت‌های حوزه گردشگری می‌توانند خودشان و تورها و مقاصدشان را در باماگردی معرفی کنند تا مردم بتوانند از خدمات استفاده کنند. ما در آینده زبان انگلیسی را نیز به وبسایت باماگردی احتمالاً اضافه می‌کنیم تا مخاطبان بین‌المللی علاقمند به مقاصد گردشگری ایران به محتوای مناسب و اختصاصی دسترسی داشته باشند و با جاذبه‌های جذاب و ناب کشور بیشتر آشنا شوند.

بنیانگذاران استارتاپ باماگردی
بهروز دیبایی (سمت چپ) و وحید آبدارباشی‌نژاد (سمت راست) بنیانگذاران استارتاپ باماگردی

یکی از بخش‌های استارتاپ باماگردی، مربوط به خاطرات سفر است. در این بخش مخاطبان باماگردی خاطرات سفر خود را می‌نویسند یا اینکه اعضای تیم باماگردی درباره مقاصدی که سفر کرده‌اند به صورت اختصاصی تولید محتوا می‌کنند؟

ما در بخش خاطرات سفر، به معنای دقیق کلمه داستان سیر و سیاحت را بیان نمی‌کنیم. بلکه به‌روشی دیگر این کار را انجام می‌دهیم. چرا سایت‌های زیادی هستند که خاطرات سفر را می‌نویسند. ما معتقدیم نوع بیان مطالب بلند ممکن است از حوصله مخاطبان خارج باشد. یعنی اینکه کاربری بنشیند و مطلبی طولانی را مطالعه کند و در انتها هم به این نتیجه برسد که آیا به فلان منطقه سفر کنند یا نه، از نظر ما پرریسک است.

به طور معمول سعی می‌کنیم مکان‌های دینی یا مقاصد گردشگری را به‌صورت خلاصه و مفید و با تصاویر مناسب و معرف آن مکان‌ها معرفی کنیم. بسیاری از سایت‌ها پنل کاربری طراحی می کنند و در آن قسمت از کاربر می‌خواهند اگر به یک منطقه خاص سفر کرده، تعریف کند که چه اتفاقی در طی سفر افتاده و تصاویر آن را ارسال کند و… .

فعلا به این شکل نمی‌خواهیم کار کنیم. بلکه کار را کمی آسان‌تر کرده‌ایم. یعنی به جای اینکه سیستم عضویت شلوغی داشته باشیم یا بخواهیم پنل به کاربر بدهیم تا این مسیر طولانی را طی کنند و کاربران دیگر هم به صورت مجزا در هر صفحه ببینند که دیگران به کجا سفر کرده‌اند، در یک صفحه خاص محتوای اختصاصی خودمان را به نمایش می‌گذاریم. یعنی منطقه‌ای را معرفی می‌کنیم و در انتها از کسانی که به آن منطقه سفر کرده‌اند، می‌خواهیم که در بخش نظرات، توضیحات کوتاه و مفید خود را مطرح کنند. حتی این امکان را فراهم کرده‌ایم که مخاطبین امکان ارسال و درج تصاویر را داشته باشند. تمام این موارد را همکاران ما به صورت کامل بررسی می‌کنند و چنانچه لازم باشد توضیحات لازم راجع به آن مقصد خاص سفر به مخاطبان داده می‌شود.

در این مدت چه بازخوردهایی از ایده باماگردی دریافت کرده‌اید؟ آیا به شناختی از نیازهای مردم برای سفر و گردشگری دست یافته‌اید؟

باماگردی در شبکه اجتماعی اینستاگرام هم صفحه‌ای با تعداد بالای دنبال‌کننده دارد. بررسی‌های زیادی درباره نظرات مردم به خصوص در فضای اینستاگرام مجازی صورت داده‌ایم. کاربران بیشتر به دنبال این هستند که مسیرهای مختلف برای سفر را دنبال کنند. یعنی انتظار دارند مناطق را مرتبط با هم و در ادامه هم معرفی کنیم. برای مثال کاربران انتظار دارند مناطق شمالی را شهر به شهر و به صورت مرتب معرفی کنیم و معرفی‌ها نیز به صورت جامع و کامل و از جنبه‌های گوناگون باشد تا بعد از دوران همه‌گیری به این مقاصد به صورت سلسله‌وار سفر کنند. به عبارت دیگر مردم توقع دارند معرفی مقاصد شامل چند شهر و منطقه نزدیک به هم باشد تا در طی سفرهای چند روزه آینده خود بتوانند به تمام این مناطق در مدت کوتاهی سر بزنند.

یکی از ضعف‌های صنعت گردشگری در ایران، تولید مارکتینگ و بازاریابی اختصاصی است. در سال‌های اخیر کسب و کارهای نوآور وارد میدان رقابت شده‌اند. باماگردی نیز یکی از چندین استارتاپی است که به صورت اختصاصی تولید محتوا می‌کند. مطمئنا آسیب‌شناسی از وضعیت بازار گردشگری کشور انجام داده‌اید. باتوجه به اینکه قصد دارید در ادامه گردشگری بین‌المللی را نیز به باماگردی اضافه کنید. برای شناخت بیشتر گردشگری ایران چه کارهایی باید انجام داد؟

بسیاری از سایت‌هایی که در زمینه گردشگری فعالیت دارند، تنها به معرفی مقاصد گردشگری می‌پردازند و گاه اطلاعات و راهنمایی‌های که به مردم ارائه می‌کنند، درست نیست. برخی از کسب و کارها هم به این حوزه به عنوان بیزنس فکر می کنند و سودآوری اقتصادی برایشان در اولویت قرار دارد. در حالی که معرفی مقصد خوب سفر نیازمند داشتن محتوای فاخر و ارزشمند است و اگر از این مهم چشم‌پوشی شود، تبعات آن گریبانگیر صنعت گردشگری خواهد شد و نارضایتی گردشگران را به دنبال خواهد داشت.

در حال حاضر چندان به مسائل اقتصادی و بهره مالی فکر نمی‌کنیم و برعکس ورودمان به حوزه گردشگری از سر علاقه و مبتنی بر تجربه‌های شخصی است. در حقیقت تفاوت بیزنس ما با دیگران نیز در همین است. همین مسئله هم کمک می‌کند که به شکل درست و واقعی به معرفی مقاصد گردشگری بپردازیم. تصور می‌کنم این تفاوت به ما کمک می‌کند مسئولیت‌پذیرانه‌تر به تولید محتوا در حوزه گردشگری بپردازیم.


مطلب پیشنهادی: سه راز بقا و رشد استارتاپ‌های گردشگری


اصراری نداریم که مقاصد زیاد گردشگری را معرفی کنیم بلکه کوشش‌مان این است که به صورت خلاصه و مفید هر چند وقت یک‌بار مناطق مناسب و جذاب را با با ملاحظاتی نظیر تجربه سفر، مسیر سفر، هزینه سفر و رضایت‌ مخاطبان معرفی کنیم. تصور می‌کنم این مدل کار کردن همراه با رضایت مشتری به حوزه گردشگری نیز کمک می‌کند.

در هر صورت مسیر گردشگری به سمت کسب و کارهای نوآور است و بیزنس‌ها هم روز به روز بیشتر آنلاین می‌شوند. با اینکه شرکت‌ها و آژانس‌های فعال در حوزه گردشگری چندین دهه به صورت سنتی فعالیت می‌کردند و مارکتینگ و بازاریابی را نیز به شیوه سنتی پیش می‌بردند، شکی نیست که این مدل‌ها به تدریج کنار می‌روند و جای آن‌ها را کسب و کارهای جدید می‌گیرند. اگر دقت کنید کسب و کارهای سنتی بیش از دیگران از همه‌گیری ویروس کرونا خسارت‌ دیده‌اند.

استارتاپ باماگردی را به عنوان بیزنسی شخصی و بنا به علاقه شخصی‌ و همیشگی‌مان به حوزه گردشگری عملیاتی کرده‌ایم. چرا که همکارانمان کم و بیش در زمینه گردشگری دارای تجربیات خوبی بودند و از طرفی نیز چون خودمان طراح سایت هستیم و تولید محتوا و سئو می‌کنیم، بنابراین ایده راه‌اندازی استارتاپ گردشگری را عملیاتی کردیم که خوشبختانه در مدتی کوتاه در جشنواره وب و موبایل ایران دیده شدیم و جزء نامزدها قرار گرفتیم

از جنبه‌ای دیگر حتی می‌توان ادعا کرد فناوری‌های نو و آنلاین شدن کسب و کارها و استارتاپ‌های گردشگری به بیزنس‌های سنتی و رشد صنعت گردشگری کشور نیز کمک می‌کنند. درست است که تفکر حاکم بر کسب و کارهای سنتی به دلایل مختلفی چندان میانه خوبی با فضای آنلاین و اقتضائات آن ندارد، شکی نیست که با تعامل دو سویه و مبتنی بر همکاری مشترک می‌توان برای بهبود وضعیت گردشگری کشور برای هر دو گروه مخاطب ایرانی و بین‌المللی برنامه‌ریزی کرد و به عواید آن دست یافت.

آیا سرمایه‌ای جذب کرده‌اید یا پیشنهاد سرمایه‌گذاری به شما رسیده است؟

خیر. استارتاپ باماگردی با توجه به اینکه مدت کوتاهی است شروع به فعالیت کرده، هنوز به مرحله جذب سرمایه نرسیده است. طبیعی است در این مرحله کسب و کار ما چندان دیده نشود اما یک مسئله را نباید فراموش کرد. به طور کلی به استارتاپ‌های مستقر در شهرستان مانند پایتخت به آن‌ها توجه نمی‌شود. ما با توجه به تیمی که در استارتاپ باماگردی دور همدیگر جمع شده‌ایم و سابقه‌ای که در راه‌اندازی استارتاپ کاکتی‌استور و دیگر پروژه های موفق دیگرمان داریم، دوست داریم بیشتر دیده شویم. این وضعیتی است که بسیاری از استارتاپ‌های مستقر در شهرستان‌ها با آن روبرو هستند.

در سال‌های گذشته نیز ظاهرا امتیاز و مزایای خاصی بر اساس شایسته سالاری برای استارتاپ های مستقر در شهرستان‌ها از طرف نهادهای مختلف در نظر گرفته نشده است و یا تعداد کسب و کارهای حمایت شده مشابه ما بسیار ناچیز بوده است. ما تماما به صورت خودگردان و با تلاش‌های خودمان و تنها با اتکا به شوق و علاقه‌‌ کسب و کارهایمان را سرپا نگه داشته‌ایم و مسیر رشد را طی کرده‌ایم. به باور بنده استارتاپ‌های مستقر در شهرستان‌ها با دانش و نیروی انسانی کاربلد، پتانسیل‌های بالایی دارند و اگر به آن‌ها توجه شود، شایستگی خود را نشان خواهند داد و بازدهی اکوسیستم نوآور کشور را در تمام حوزه‌ها و از جمله گردشگری بالاتر می‌برند.

با اینکه بارها سراغ نهادهای متولی حمایت از کسب و کارهای فناورانه و استارتاپی رفته‌ایم، به در بسته خورده‌ایم و در این زمینه جشنواره وب و موبایل کمک بسیار بیشتری به ما کرده است. این چالشی بزرگ برای تمام استارتاپ‌های مستقر در شهرستان‌هاست که بر جذب سرمایه و مراحل رشد و تکامل آن‌ها اثر می‌گذارد. با همه این‌ها ما در استارتاپ باماگردی از جذب سرمایه یا همکاری‌های مشترک با شرکت‌ها و کسب و کارهای فعال در زمینه گردشگری استقبال می‌کنیم.

اعضای کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران در ادامه سلسله نشست‌های هفتگی خود، این‌بار با موضوع الزامات تشکیل اکوسیستم نوآور گردشگری، به بحث و تبادل نظر پرداختند. دستور کار این نشست که با حضور فعالان و بنیان‌گذاران استارتاپی در حوزه گردشگری و به صورت آنلاین برگزار شد، بررسی نیازها و الزامات راه‌اندازی شتاب دهنده تخصصی گردشگری بود و حاضرین به همفکری و گفت‌و‌گو درباره این موضوع پرداختند.

اکوسیستم نوآور گردشگری ظرفیت رشد گردشگری را بالا می‌برد

دبیر کمسیون گردشگری اتاق بازرگانی نیز با اشاره به دغدغه‌های فعالان اکوسیستم استارتاپی، مهم‌ترین نیاز استارتاپ‌ها را دسترسی به اطلاعات لازم برای برنامه‌ریزی میان‌مدت و بلندمدت خواند و اظهار کرد: «در یک سال گذشته چرخش‌های زیادی در صنعت گردشگری رخ داده و استارتاپ‌ها نیز به‌ناچار به برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت روی آوردند اما در شرایط فعلی بهتر است به انعطاف‌پذیری و برنامه‌محوری برای دوره‌های بلندمدت‌‌تر اندیشید. چرا که بازگشت به وضعیت عادی در صنعت گردشگری بیشتر از آنچه تصور می‌شود، طول خواهد کشید.»

رضا جمیلی با تأکید بر اهمیت تاسیس مرکزی برای حمایت از ایده‌های خلاقانه در بخش گردشگری گفت: «کسب‌وکارهای نوپای گردشگری و جوانانی دارای ایده‌های نو در حوزه گردشگری نیاز به حمایت‌های فکری و مالی و… دارند و لازم است از ظرفیت شتاب دهنده‌ تخصصی گردشگری یا مراکز نوآوری گردشگری استفاده کنند تا علاوه بر رونق کسب‌وکارها، به رشد و بلوغ اکوسیستم نوآور گردشگری کشور نیز کمک شود.» وی با اشاره به همکاری و مذاکرات کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران با دانشگاه امیرکبیر برای راه‌اندازی شتاب دهنده تخصصی گردشگری، اظهار کرد: «توافقات اولیه به دست آمده اما تا رسیدن به مرحله عملیاتی زمان زیادی باقی مانده است. در این مدت لازم است با مشارکت و همفکری اعضای اکوسیستم نیازهای فعلی و آینده استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوآور گردشگری را احصا کرد.»

به گفته دبیر کمیسیون گردشگری اتاق تهران، استارتاپ‌های گردشگری یکی از بازیگران کلیدی این صنعت در دوران بعد از کرونا خواهند بود باید از قبل با جنس مسائل و دغدغه‌های اعضای آن آشنا بود. وی شرط موفقیت شتاب دهنده تخصصی گردشگری را احصاء نیازهای بیزینس و انتقال تجربه‌های فعالان کسب‌وکارهای نوآور گردشگری دانست و افزود: «اگر تشکیل شتاب دهنده تخصصی گردشگری به‌صورت حساب‌شده و هدفمند صورت گیرد، آورده‌های بیشتری برای اکوسیستم گردشگری خواهد داشت و کسب‌وکارهای گردشگری نیز متنوع‌تر خواهند شد.»

جمیلی یکی از کارویژه‌های شتاب دهنده تخصصی گردشگری را ترغیب و جذب صاحبان ایده‌های نو در بخش گردشگری و تنوع‌بخشی به این صنعت خواند و اضافه کرد: «حوزه گردشگری بیش از دیگر حوزه‌ها از ویروس کرونا ضربه خورده و تمایل افراد برای حضور در این صنعت کاهش یافته است. بااین‌حال می‌توان با همفکری و مشارکت جمعی، خطر را از سر این صنعت پایدار و ارزآور دفع کرد و اعتماد و رونق را به آن برگرداند.»

وی با اشاره به برنامه‌های مختلفی که در دیگر کشورها در جهت بالابردن سهم گردشگری در اقتصاد انجام می‌شود، گفت: «سهم فعلی گردشگری از تولید ناخالص داخلی کشور (GDP) 2/2 درصد و سهم اشتغال‌زایی ۱/۹ درصد است. این در حالی است که سهم گردشگری در GDP اسپانیا ۱۴ درصد، فرانسه ۱۱ درصد، آمریکا ۸/۹ درصد، هند ۱۰ درصد است.» جمیلی با تاکید بر وجود ظرفیت رشد ۱۰ برابری در صنعت گردشگری ایران، تصریح کرد: «برای رسیدن به استاندارد جهانی، باید جوانان و نسل‌های جدید با دانش و مهارت و علاقه‌مند به راه‌اندازی کسب‌وکار نوآور را جذب کرد و ادبیات گردشگری را به آن‌ها آموخت.»

موسس استارتاپ تریپ ساز:

اگر شتاب دهنده تخصصی حوزه گردشگری راه بیفتد، در آن صورت بهتر می‌توان دغدغه‌ها و خواست‌ها و نیازهای کسب‌وکارهای آنلاین گردشگری را به دولت و تصمیم‌گیران منتقل کرد و ننیجه را پیگیری کرد

دبیر کمسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران، شتاب دهنده تخصصی گردشگری را مهم‌ترین جزء اکوسیستم استارتاپی گردشگری توصیف کرد و یادآور شد: «در ایران شتاب دهنده تخصصی گردشگری تاسیس نشده و اندک تلاش‌هایی هم که در این زمینه صورت‌گرفته، نتیجه‌بخش نبوده‌اند. درحالی‌که تجربه‌های جهانی موید این است که بیزنس‌ها و اجزای دیگری مثل سرمایه‌گذار و شتاب‌دهنده، مراکز نوآور، منتورشیپ و انتقال تجربه و… زنجیره‌ای متصل‌به‌هم هستند.»

جمیلی با بازخوانی نقش شتاب دهنده plug and play در تولد استارتاپ‌های بزرگ گردشگری در جهان گفت: «شتاب دهنده plug and play که هم‌اینک در ۱۴ کشور جهان دفتر دارد سرمایه اولیه استارتاپ‌های گردشگری بزرگی نظیر Airbnb را تأمین کرده است. در ایران نیز نیاز به راه‌اندازی چنین مراکزی برای شکل‌گیری کسب‌وکارهای موفق و انتقال تجربه‌های متنوع و متکثر به‌خوبی احساس می‌شود.»

منتورشیپ، ارزش افزوده اکوسیستم را دوچندان می‌کند

مدیرعامل استارتاپ آریامدتور، تشکیل شبکه‌ای حرفه‌ای منتورشیپ (مشاوره و مربی‌گری) را از مهم‌ترین نیازهای تشکیل اکوسیستم نوین گردشگری ایران خواند و گفت: «اگر در درون ساختار شتاب دهنده تخصصی گردشگری به‌موازات پیشبرد مسائل مالی و امکانات و رسانه‌ای، شبکه‌ای از صاحب‌نظران و فعالان کسب‌وکارهای نوآور گردشگری به‌صورت تخصصی و متمرکز ایجاد کرد، تاثیر بسزایی بر رشد و بلوغ استارتاپ‌ها خواهد داشت.»

هادی شجاری با تاکید بر اینکه منتورشیپ تخصصی ارزش افزوده اکوسیستم نوآور گردشگری را دوچندان می‌کند، به تشریح برخی تجربیات شخصی بنیان‌گذاران استارتاپ آریامدتور پرداخت و اظهار کرد: «زمانی که ما کسب‌وکارمان را در حوزه گردشگری سلامت شروع کردیم، کسی چندان به این حوزه توجه و آشنایی نداشت. در نتیجه ما تصمیمات اشتباه زیادی گرفتیم و هزینه‌های اضافی را متحمل شدیم اما به مرو با اشتراک‌گذاری تجربیات علاوه بر توسعه صنعت گردشگری سلامت کشور، کسب‌وکارهای موفق زیادی نیز در این حوزه شکل گرفتند.»

وی با تاکید بر نیاز بخش گردشگری ورودی به بهره‌مندی از تجربیات فعالان این حوزه گفت: «در حوزه پذیرش گردشگر، دانش و تجربیات محدود است و از همین رو باید در فرایند تشکیل شتاب دهنده تخصصی گردشگری به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کرد که از دانش و تخصص صاحبان کسب‌وکارهای موفق گردشگری به شکل حرفه‌ای و هدفمند در قالب دوره‌های تخصصی منتورشیپ، مصاحبه و یادداشت و مقاله و بازنشر آن در رسانه‌ها استفاده شود تا بتوان از استارتاپ‌های گردشگری و صنایع‌دستی در مراحل مختلف حمایت شود.»

فرصت برای به اشتراک‌گذاری تجربیات فراهم است

بنیان‌گذار استارتاپ تیست‌ایران نیز در این نشست با اشاره به بسته بودن مرزهای کشور به دلیل محدودیت‌های ناشی از کرونا، گفت: «در دوران کنونی که گردشگران وارد کشور نمی‌شوند، فرصتی مناسب در اختیار فعالان استارتاپی قرار گرفته که تجربیات خود را در تمام مراحل راه‌اندازی و مدیریت کسب‌وکار و جذب مشتری انتقال دهند.» امین کریمی با بیان اینکه انتقال تجربه و شیوه‌های مواجهه با موانع و چالش‌ها درس‌های ارزشمندی به علاقه‌مندان راه‌اندازی کسب‌وکار نوآور در حوزه گردشگری می‌دهد، اظهار گرد: «انتقال تجربه در شتاب دهنده تخصصی گردشگری موضوعی مهم است که همه بنیان‌گذاران استارتاپ‌های گردشگری از آن استقبال می‌کنند و بینش و چشم‌اندازی مناسب به صاحبان ایده‌های خلاقانه خواهد داد.» به گفته کریمی با اشتراک‌گذاری تجربه‌ها و تقویت زیرساخت‌ها، اکوسیستم نوآور گردشگری با آمادگی بیشتری به دوران بعد از کرونا و احیای مجدد کسب‌وکارها گام می‌گذارد.

بنیانگذار استارتاپ آوایار:

باید به نحوی برنامه‌ریزی کرد که در ساختار شتاب دهنده تخصصی گردشگری مسائل غیرمادی و از جنس توسعه پایدار نیز ترویج شوند و ارزیابی‌ها نیز همیشه بر اساس مسائل اقتصادی صورت نگیرد

شتاب دهنده‌ها به حمایت‌های غیرمادی توجه نمی‌کنند

بنیان‌گذار استارتاپ آرتور۲۴ با بیان اینکه ساختار و نحوه عملکرد شتاب دهنده‌ها در ایران متفاوت از سایر کشورهاست، اظهار کرد: «در تجربه‌ای شخصی با ۵ شتاب دهنده مختلف کشور وارد گفت‌و‌گو و مذاکره شدیم اما متاسفانه همه آن‌ها بدون توجه به بیزینس مدل و برنامه‌های استراتژیک و میان‌مدت استارتاپ‌ها، مبلغی محدود ۳۰ تا ۵۰ میلیون تومانی را پیشنهاد می‌دهند و در ازای آن ۳۰ درصد از سهام را درخواست می‌کنند.» سروش سعادت با تاکید بر اهمیت تجدیدنظر در ارقام و مدل‌های همکاری مجموعه‌های شتاب دهنده، اظهار کرد: «استارتاپ‌ها در اکوسیستم نوآور گردشگری علاوه بر مسائل مالی، انتظار دارند شتاب دهنده‌ها، حمایت‌های معنوی و مشاوره‌های حقوقی نظیر و مواردی مانند شبکه‌سازی در داخل و خارج کشور، را نیز جدی بگیرند و در مذاکرات خود با کسب‌وکارها این گزینه‌ها را نیز روی میز قرار دهند.»

راه‌اندازی شتاب دهنده تخصصی گردشگری، به استارتاپ‌ها قدرت چانه‌زنی می‌دهد

بنیان‌گذار استارتاپ تریپ‌ساز نیز در نشست کمیسیون گردشگری اتاق تهران به ضرورت تشکیل شتاب‌دهنده تخصصی گردشگری اشاره کرد و گفت: «در حال حاضر اعضای اکوسیستم نوآور گردشگری و صاحبان استارتاپ‌ها به صورت دوستانه و غیررسمی با یکدیگر ارتباط دارند اما زمانی که در قالب و ساختاری یکپارچه در درون شتاب‌دهنده با یکدیگر همزایی کنند، منافع جمعی بهتر تأمین خواهد شد.»

مهرداد ناطقی با بیان اینکه راه‌اندازی شتاب دهنده تخصصی گردشگری قدرت چانه‌زنی اکوسیستم نوآور گردشگری با متولیان این صنعت را افزایش می‌دهد، اظهار کرد: «اگر شتاب دهنده تخصصی حوزه گردشگری راه بیفتد، در آن صورت بهتر می‌توان دغدغه‌ها و خواست‌ها و نیازهای کسب‌وکارهای آنلاین گردشگری را به دولت و تصمیم‌گیران منتقل کرد و ننیجه را پیگیری کرد.» وی با تاکید بر اهمیت جذب سرمایه در شتاب‌دهنده گردشگری گفت: «متاسفانه جذب سرمایه در اکوسیستم استارتاپی ایران اندک است اما اگر شتاب‌دهنده گردشگری دو موضوع محوری جذب سرمایه و صدور مجوزها را تسهیل کند، عواید آن به کل ارکان صنعت گردشگری کشور خواهد رسید.»

بازیگران سنتی و جدید گردشگری به یکدیگر پیوند داد

بنیان‌گذار استارتاپ آوایار، نیز در این نشست اظهار کرد: «در اکوسیستم استارتاپی، نگاه و رویکرد غالب، بیزینسی و اقتصادی است و این مسئله با ماهیت و جنس دغدغه‌ها در حوزه گردشگری که از نوع توسعه پایدار و توانمندسازی و… است، همخوانی ندارد.» سحر بختیاری یکی از مهم‌ترین الزام‌ها در تشکیل شتاب‌دهنده گردشگری را توجه به مسائل توسعه‌ای و اجتماعی گردشگری دانست و اظهار کرد: «باید به نحوی برنامه‌ریزی کرد که در ساختار شتاب دهنده تخصصی گردشگری مسائل غیرمادی و از جنس توسعه پایدار نیز ترویج شوند و ارزیابی‌ها نیز همیشه بر اساس مسائل اقتصادی صورت نگیرد.»

وی شکاف میان طرز نگاه و برداشت اقتصادی بازیگران سنتی گردشگری و دیدگاه‌های فرهنگی و اجتماعی‌تر اعضا و فعالان اکوسیستم نوآور را از جمله خلأهایی دانست که به گفته او با تشکیل شتاب‌دهنده گردشگری باید رفع شوند. وی افزود: «تا زمانی که بخش پیشکسوت و قدیمی‌تر اقتصاد را با بخش نوآور آشنا نکنیم، اتفاق بزرگی در اکوسیستم نوآور گردشگری نمی‌افتد. برای دست‌یابی به نتیجه بهتر لازم است ساختار و ارکان شتاب‌دهنده گردشگری به نحوی طراحی شود که به دیدگاه‌ها و نقطه‌نظرات بازیگران سنتی و جدید در صنعت گردشگری توجه شود.» اعطای فرصت به کسب‌وکارهای خرد و کوچک‌‌تر در حوزه گردشگری و پرهیز از تمرکز صرف بر ارزش‌آفرینی برای استارتاپ‌های بزرگ‌تر نیز یکی دیگر از مواردی بود که بنیان‌گذار استارتاپ آوایار بر آن تاکید کرد.

دبیر کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران:

در ایران شتاب دهنده تخصصی در صنعت گردشگری تاسیس نشده و اندک تلاش‌هایی هم که در این زمینه صورت‌گرفته، نتیجه‌بخش نبوده‌اند. درحالی‌که تجربه‌های جهانی موید این است که بیزنس‌ها و اجزای دیگری مثل سرمایه‌گذار و شتاب دهنده، مراکز نوآور، منتورشیپ و انتقال تجربه و… زنجیره‌ای متصل‌به‌هم هستند

شتاب تخصصی گردشگری و مرکز نوآوری همزمان تشکیل شوند

مدیرعامل شتاب‌دهنده بینش نیز در این نشست با برجسته دانستن نقش شتاب‌دهنده تخصصی گردشگری گفت: «راه‌اندازی شتاب‌دهنده برای اکوسیستم نوآور گردشگری اقدامی کلیدی است اما در کنار آن نیاز به اصلاح و تطبیق طرز نگاه و تلقی رویکرد وسی‌ها و سی‌وی‌سی‌های به صنعت گردشگری نیز مهم است.» کتایون سپهری، با طرح پیشنهاد راه‌اندازی مرکز رشد و نوآوری گردشگری در اکوسیستم نوآور گردشگری اظهار کرد: «قانع کردن سرمایه‌گذاران خطرپذیر به فعالیت در حوزه کارآفرینی اجتماعی و غیرسودآور دشوار است و به طور طبیعی اگر از سرمایه‌گذاران خواسته شود که در حمایت‌های خود صرفا به مسائل اقتصادی توجه نکنند، به سختی منتج به نتیجه می‌شود. به همین منظور می‌توان به موازات راه‌اندازی شتاب‌دهنده تخصصی گردشگری، ایجاد مرکز نوآوری گردشگری را نیز پیش برد.»

امین بادامچی‌زاده، فعال گردشگری از تبریز هم با بیان اینکه جوانانی چون او که در مرحله راه اندازی کسب‌وکار گردشگری هستند مهم‌ترین مشتری چنین شتابدهنده‌هایی خواهند بود، مرکزگرایی و حضور این دست مراکز در تهران را مشکل اساسی گردشگری کشور عنوان کرد و خواستار این شد که در همکاری اتاق بازرگانی تهران با اتاق‌های استان‌ها امکان استفاده فعالان گردشگری سراسر کشور از چنین زیرساخت‌هایی فراهم شود.

استارتاپ‌های گردشگری ریسک‌پذیری بالایی دارند

مدیرعامل شرکت گردشگری سلامت هلسا نیز در این نشست با اشاره به بالا بودن ریسک در میان استارتاپ‌های حوزه گردشگری گفت: «هر مسئله‌ای که امنیت انسان را به خطر بیندازد، در احساس امنیت گردشگری نیز اختلال ایجاد می‌کند و به همین دلیل باید اقداماتی را برای اطمینان‌بخشی به گردشگران در دوران کرونا و بعد از آن انجام داد.» سید سهیل مهرزاد، با بیان اینکه در حال حاضر استارتاپ‌های گردشگری ریسک امنیت گردشگران را بیش از انواع دیگر ریسک در فعالیت‌های خود لحاظ می‌کنند، اظهار کرد: «کسب‌وکارهای نوآور بیش از هر نهاد و ارگان دیگری در تلاش هستند که امنیت گردشگران را تأمین کنند و به آن‌ها حس اعتماد و اطمینان را بدهند که در شرایط کرونا با رعایت پروتکل‌های بهداشتی می‌توان به مقوله گردشگری نیز پرداخت.»

وی با دشوار خواندن شرایط فعلی برای کسب‌وکارهای نوآور افزود: «استارتاپ‌های گردشگری بهتر است میدان را خالی نکنند بلکه با تجهیز و تقویت خود آمادگی نقش‌آفرینی در موقعیت‌های مختلف در زمین بازی گردشگری را داشته باشند.»

در نشست کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران، بنیان گذاران استارتاپ‌های مختلف گردشگری و صنایع دستی از سراسر کشور و برخی اعضا و مدیران اتاق بازرگانی تهران حضور داشتند

نشست کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و گردشگری تهران با حضور فعالان و صاحبان اکوسیستم استارتاپی کشور برگزار شد. دستور کار اصلی این نشست که به صورت آنلاین برگزار شد، نقد و ارزیابی شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی بود. این شیوه نامه ۱۲ ماده‌ای دی‌ماه سال گذشته به سازمان‌های میراث فرهنگی برای اجرا ابلاغ شده و محور آن اعطای مجوز به استارتاپ‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، شتابدهنده‌ها، مراکز گردشگری خلاق و… است که می‌خواهند در فضای مجازی فعالیت کنند. در نشست کمیسیون گردشگری اعضای کمیسیون درباره نقاط ضعف و قوت این شیوه نامه همفکری و گفت‌و‌گو کردند و پیشنهادهای ضروری در جهت اصلاح شیوه‌نامه و انعکاس آن به وزارت میراث فرهنگی ارائه کردند.

تهدیدهای سه‌گانه شیوه نامه علیه اکوسیستم نوآور

دبیر کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران در این نشست با بیان اینکه شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی، متر و معیار و سنجه‌‌ فعالیت استارتاپ‌های گردشگری و نحو نظارت وزارت میراث فرهنگی را بر آن‌ها مشخص می‌کند، اظهار کرد: «فعالان استارتاپی و کسب و کارهای نوین گردشگری مدت‌هاست این مطالبه را دارند که شیوه نامه و دستورالعمل اختصاصی برای آن‌ها تدوین شود. به نظر می‌رسد وزارت میراث فرهنگی به این نتیجه رسیده که با مجوزها و قوانینی که سایر کسب و کارهای حوزه گردشگری را رصد و نظارت می‌کند، استارتاپ‌ها را ارزیابی نکند.»

رضا جمیلی شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی را گامی مثبت اما ابتدایی توصیف کرد و اظهار کرد: «صنعت گردشگری در ایران رو به رشد است و وزارت میراث فرهنگی و حوزه رگولاتوری باید فضا را برای کسب و کارهای گردشگری نوآور هموار کنند.» وی با تاکید بر ضرورت آسیب‌شناسی دقیق دستورالعمل‌های مربوط به اکوسیستم نوپای گردشگری و تعامل در جهت بهبود و اصلاح آن‌ها، یکی از بزرگترین ضعف‌های شیوه نامه جدید را ماده ۵ آن دانست و گفت: «در بخش مدارک لازم برای صدور گواهی‌نامه تخصصی فعالیت در فضای مجازی، استارتاپ‌ها باید ۵۰ میلیون سپرده را به صورت نقدی پرداخت کنند و تهدنامه محضری بدهند. این رقم برای کسب و کارهای نوپای گردشگری سنگین است و فشار زیادی به آن‌ها وارد می‌کند.»

جمیلی با بیان اینکه ادبیات شیوه نامه غیراستارتاپی است و با فهم استارتاپی نوشته نشده، الزام استارتاپ‌ها و شتابدهنده‌ها به ارائه تصویر سند مالکیت یا اجاره نامه رسمی دفتر کار یا اقامتگاه قانونی را یکی دیگر از ضعف‌های درباره شیوه نامه برشمرد و گفت: «بسیاری از استارتاپ‌ها در مراکز و فضاهای کار اشتراکی یا منازل مسکونی مشغول به کار هستند و اعضای آن‌ها نیز به صورت دورکار یا به صورت تک نفره کار می‌کنند طبیعی است نباید از چنین کسب و کارهایی اجاره نامه طلب کرد و اصرار بر آن نیز دردسرهای زیادی ایجاد می‌کند.»


مطلب پیشنهادی: ساماندهی کسب و کارهای گردشگری زیر ذره‌بین


جمیلی، ماده ۱۲ را یکی دیگر از موارد چالش‌برانگیز شیوه نامه دانست که کلیت شیوه نامه را با تهدیدی جدی روبرو می‌کند. در این ماده شیوه نامه آمده که چنانچه تشکل حرفه‌ای فعالان گردشگری الکترونیک براساس دستورالعمل اجرایی ماده ۲۵ آیین‌نامه با نظارت وزارتخانه ایجاد شده باشد، اداره‌های کل استان‌ها می‌توانند کلیه امور تصدی‌گری در راستانی صدور مجوز را در چارچوب ضوابط کلی که خود تعیین می‌کنند، به تشکل مربوطه واگذار کنند.

دبیر کمیسیون گردشگری اتاق تهران با تاکید بر ضرورت چانه‌زنی با سیاست‌گذار بر سر مواد و بندهای شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی، درباره ماده ۱۲ این دستورالعمل گفت: «معنایی که می‌توان از این شیوه نامه استنباط کرد این است که استارتاپ‌ها به سراغ این مجوز نروند. چرا که عملا در تمام حوزه‌های گردشگری تشکل صنفی وجود دارد و در نهایت نیز کلیت شیوه نامه زیر قدرت و نفوذ تشکل‌های سنتی می‌رود. به این معنا که فعالان استارتاپی در بسیاری از حوزه‌ها با تشکل‌ها و نهادهای صنفی سنتی سروکله می‌زنند که شناخت درستی از جریانات و اتفاق‌هایی که در حوزه کسب و کارهای نوپای گردشگری می‌افتد، ندارند.»

وزارت میراث فرهنگی به استارتاپ‌ها و کسب و کارهای گردشگری مهلت دهد

هادی شجاری، مدیرعامل آریامدتور نیز با اشاره به تبصره ماده ۹ شیوه نامه که در آن استارتاپ‌ها و شرکت‌های نوپای گردشگری از فعالیت در حوزه تورگردانی منع شده‌اند، گفت: «در حوزه گردشگری برای هر کاری مقررات و آیین‌نامه و دستورالعمل‌های مجزا وضع شده و این یکی از دست‌اندازهای جدی فعالیت کسب و کارهای نوآور است. به نظر می‌رسد کسانی که شیوه نامه را تدوین کرده‌اند فهم درستی از موضوع نداشته‌اند که داشتن سایت و فعالیت در فضای آنلاین همه ماجرا نیست. اصل بیزنس جای دیگری است.»

وی با طرح پیشنهاد مهلت‌دهی به کسب و کارهای نوآور گردشگری اظهار کرد: «رگولاتور باید شرایط را بر استارتاپ‌های گردشگری آسان بگیرد و شبیه به طرح نوآفرین، معیارهای ارزیابی و روند صدور مجوز را براساس شاخص کلیدی عملکرد قرار دهد و اگر بعد از مدت زمانی استارتاپی به آن حد رسید، برای دریافت مجوز بند «ب» اقدام کنند.» به گفته شجاری مجوز استارتاپ باید می‌بایست جزئی از مجوز بند «ب» گردشگری باشد وگرنه کارکردی ندارد.

مجوز بند «ب» دام گرفتاری استارتاپ‌های گردشگری است

بنیان‌گذار استارتاپ کاریفان نیز با اشاره به دشواری‌های دریافت مجوز بند «ب» گردشگری گفت: «مجوز بند «ب» برخلاف آنچه وزارت میراث فرهنگی تاکید دارد اساسا تسهلیگرانه نیست.» سهیلا آرمک مجوز بند «ب» گردشگری را به «دام» تشبیه کرد که به باور او استارتاپ‌های گردشگری را گرفتار می‌کند. وی در توضیح گفت: «ما در استارتاپ کاریفان به ناچار شرکت ثبت کردیم و به دلیل داشتن مجوز بند «ب»، دو و سه دوره ما را از نظر مالیاتی علی‌الراس کردند و هر چقدر هم سعی کردیم که سازمان امور مالیاتی را اقناع کنیم  که ماهیت استارتاپی داریم و هنوز به محله بهره‌برداری نرسیده‌‌ایم، کسی به حرف ما گوش نمی‌دهد.»

به گفته آرمک، کسب و کارهای نوپای گردشگری و استارتاپ‌ها به محض دریافت مجوز بند «ب» باید کد اقتصادی هم دریافت کنند چرا که سازمان تامین‌اجتماعی نیز پیگیر مسائل بیمه‌ای می‌شود و اگر استارتاپی از فاقد کارگاه ثبت شده و لیست پرداختی حق بیمه باشد، به دردسر می‌افتند. بنیان‌گذار استارتاپ کاریفان خاطرنشان کرد: «وزارت میراث فرهنگی بر استارتاپ‌ها برای گرفتن مجوز فشار زیادی وارد می‌کند و در عمل نیز آن‌ها را به سمتی می‌برد که برخلاف برنامه‌ها و خواست‌ها و عملکردشان، شبیه به شرکت‌های بزرگ و رفتار کنند که این خطایی بزرگ است.»

اعمال اصلاحات در شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی ضروری است

مدیرعامل پلتفرم گردشگری سلامت تریتاباستان نیز کلیت شیوه‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی را فرصتی مناسب برای کسب و کارهای نوپای گردشگری دانست و گفت: «در نگاهی حداقلی، همین اندازه که سیاست‌گذار بنا را بر این گذاشته که به استارتاپ‌های حوزه گردشگری مجوز اعطا کند، گامی رو به جلو است که کسب و کارها اعتبار می‌دهد.

دکتر حسن راشکی با تاکید بر ضرورت اعمال اصلاحات در شیوه نامه اظهار کرد: «اگر وزارت میراث فرهنگی تن به اصلاحات در شیوه نامه بدهد، کارایی آن افزایش خواهد یافت و مشکلات و معضلات کسب و کارهای آنلاین گردشگری به طور جدی رفع می‌شود.» راشکی یکی از ایرادهای شیوه نامه را مواد و بندهای مربوط به اساسنامه دانست و گفت: «زمانی که صاحب یک استارتاپ و کسب و کار نوپای گردشگری شخصیتی حقیقی باشد، به طور طبیعی نیازی به اساسنامه ندارد و مشخص هم نیست هدف تدوین‌کنندگان از تاکید بر چنین الزامی چیست.»

فقدان هماهنگی میان نهادها و ارگان‌های مرتبط با صدور مجوز

بنیان‌گذار استارتاپ هیچ‌ هاپ نیز در این نشست با تاکید بر ناهماهنگی‌هایی که میان وزارت میراث فرهنگی و نهادها و ارگان‌های متولی صدور مجوز فعالیت در فضای آنلاین وجود دارد، گفت: «وزارت میراث فرهنگی مجوز گردشگری الکترونیک صادر می‌کند اما دیگر سازمان‌ها و نهادها مانند مرکز تجارت الکترونیکی که متولی صدور «ای‌نماد» است، از این موضوع اطلاعی ندارند.»

 امیر نبی‌زاده با بیان اینکه چالش‌های کسب و کارهای نوآور گردشگری تنها محدود به دریافت مجوز نیست بلکه تا بعد از آن هم ادامه دارد، یکی از بزرگترین ضعف‌های شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی و صدور گواهینامه تخصصی را یکسان بودن شرایط و الزامات آن با مجوز بند «ب» گردشگری دانست و اظهار کرد: «این دو مجوز در دامنه شمول و نوع مدارک و شیوه کار تا حدود زیادی شبیه به هم هستند. تنها تفاوت این است که برای دریافت مجوز فعالیت در فضای مجازی داشتن مدیرفنی بند «ب» الزامی نیست و محدودیتی هم از نظر متراژ دفتر و محل کار وجود ندارد.»

وی با تاکید بر اینکه پلیس نظارت بر اماکن عمومی از موضوع شیوه نامه اطلاعی ندارد و استارتاپ‌ها و کسب و کارهای متقاضی دریافت مجوز فعالیت در فضای مجازی باید نامه‌ای که وزیر میراث فرهنگی درباره معلق شدن شرط متراژ را سازمان‌های میراث فرهنگی ابلاغ کرده، به همراه داشته باشند.»

نبی‌زاده پیچیدگی‌های اداری و بوروکراسی طولانی و فرسایشی بودن فرآیندهای مختلف صدور مجوز را از جمله معضلات اصلی استارتاپ‌های گردشگری در مسیر دریافت گواهینامه تخصصی فعالیت در فضای مجازی دانست و اظهار کرد: «استارتاپ‌های گردشگری باید بدانند که حداقل زمان ممکن برای دریافت مجوز فعالیت در فضای مجازی یک سال است و تمام مراحل و فرآیندها نیز به صورت دستی انجام می‌شوند. علاوه بر این روند صدور مجوز نیز قاعده مشخص و مدونی ندارد و تا حدود زیادی به نوع برخورد و رفتار مسئولان سازمان میراث فرهنگی و نهادهای مرتبط در شهرها و استان‌ها بستگی دارد.»

استارتاپ‌ها نیاز به مجوز موقت دارند

بنیان‌گذار جاجیگا با اشاره شکننده بودن وضعیت استارتاپ‌هایی که در آغاز راه هستند، بر اهمیت زمان‌بندی و صدور مجوزهای موقت معافیت تاکید کرد. بابک سهرابی در این باره گفت: «وزارت میراث فرهنگی و تدوین‌کنندگان شیوه نامه ساماندهی فعالیت کسب و کارهای گردشگری باید معافیت‌هایی برای استارتاپ‌هایی که در فاز اولیه فعالیت قرار دارند، در نظر بگیرند.» وی افزود: «استارتاپ‌های گردشگری در اوایل کار خود نباید درگیر مواردی مثل سند مالکیت و تضمین و… شوند و بهتر است در مجوزی که صادر می‌شود، چنین مواردی نیز برای آن‌ها تسهیل شده باشد.»

به گفته سهرابی عملکرد کسب و کارهای نوآور بعد از دوره‌ زمانی مشخصی مشخص می‌شود و صاحبان آن‌ها به این جمع‌بندی می‌رسند که آیا می‌خواهند به عنوان یک شرکت فعالیت کنند یا خیر.

وی با اشاره به ماده ۴ شیوه نامه که در آن درباره مرتبط بودن موضوع اساسنامه فعالیت کسب و کارهای دارای اشخاص حقوقی با شیوه نامه گفت: «این بند یکی از بزرگترین ایرادهای شیوه نامه است. بسیاری از فعالان استارتاپی که شرکت ثبت کرده‌اند، قبل از اینکه شرط داشتن مجوز فعالیت الزامی شود، حوزه فعالیت و اساسنامه خود را تعیین کرده‌اند. بنابراین در حال حاضر که وزارت میراث فرهنگی مجوز مطالبه می‌کند، شرکت‌ها اساسنامه‌ای که بر مبنای موضوع فعالیت گردشگری باشد، در اختیار ندارند. این مثل حکایت مرغ و تخم‌مرغ است. وزارت میراث فرهنگی ابتدا باید مجوز را صادر کند تا استارتاپ‌ها و شرکت‌ها بتوانند موضوع اساسنامه خود را بر آن اساس تنظیم و اصلاح کنند.»

نبود سامانه ثبت درخواست و اطلاعات و نامشخص بودن سازوکار اجرای شیوه‌ نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی از دیگر مواردی بود که به گفته بنیان‌گذار استارتاپ جاجیگا باید به صورت مدون و چارچوب‌دار و به سرعت تدوین شود تا استارتاپ‌ها و کسب و کارهای نوپای گردشگری دچار معضلاتی مثل تفسیرهای متضاد و اعمال سلیقه‌‌ در ارکان اجرایی سازمان‌های میراث فرهنگی استان‌ها نشوند.»

تعریف تور در شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی مشخص شود

سروش سعادت، بنیان‌گذار پلتفرم آنلاین گردشگری سلامت آرتور۲۴ نیز در این نشست پیشنهاد داد که تعریف تورگردانی در شیوه‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی اصلاح شود تا دست استارتاپ‌های گردشگری بازتر شود. سعادت با تاکید بر اینکه همراهان بیمار در فرآیند دریافت خدمات درمانی از مصادیق تورگردانی نیست، اظهار کرد: «وزارت میراث فرهنگی باید صراحتا این مسئله را در شیوه نامه خود اعلام کند.» سپردن تضمین معتبر ۵۰ میلیون تومانی و ارائه تعهدنامه محضری نیز از دیگر مواردی بود که به باور بنیان‌گذار استارتاپ آرتور ۲۴ گنجاندن آن در شیوه‌نامه، خطایی بزرگ است که هیچ توجیه منطقی ندارد.

در نشست کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی تهران، علاوه بر سخنرانان، شرکت‌کنندگان دیگری از جمله، مهرداد ناطقی، بنیان‌گذار استارتاپ تریپ‌ساز، کتایون سپهری، فعال اکوسیستم استارتاپی، عاطفه هاشمی، بنیان‌گذار کسب و کار آنلاین روچ، محمد پورانی از استارتاپ چمدونم، سحر بختیاری از استارتاپ آوایار، آرزو خسروی از استارتاپ فرش‌آنلاین، علی اکبر عبدالمالکی، رییس کمیسیون گردشگری اتاق ایران، مجید حسینی‌نژاد رییس کمیسیون گردشگری اتاق تهران، سجاد غرقی عضو هیئت نمایندگان اتاق تهران، ندا صالحی از مدرسه کسب‌وکار اتاق تهران، و همینطور شخصیت‌های دیگری ازجمله دکتر آرش انیسیان، افسانه احسانی، مهرداد شیرازی، زهرا طالبی‌زاده، و… نیز حضور داشتند.

در شرایطی که صنعت گردشگری چندین سال است با فضای مجازی و نوآوری‌های آن انس یافته و کسب و کارها و استارتاپ‌های زیادی در گوشه و کنار جهان ابتکار عمل را در زنجیره صنعت گردشگری به دست گرفته‌اند، در ایران هنوز بسترهای لازم برای فعالیت این نوع کسب و کارها فراهم نشده است. گذشته از نبود آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های اختصاصی برای کسب و کارهای نوآور گردشگری و حمایت نشدن از آن‌ها، در برخی موارد هم که قانون‌گذار سعی کرده، کاری انجام دهد، نه‌تنها تغییری در وضعیت ایجاد نشده، بلکه سردرگمی‌های فعالان این بخش را دوچندان کرده است.نمونه‌اش شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی است که ۱۶ ماده و شش تبصره دارد و معاونت گردشگری وزارت میراث فرهنگی دی‌ماه سال گذشته آن را تصویب و برای اجرا ابلاغ کرده است.

چرایی تدوین شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی

صنعت گردشگری برای هر کشوری یک معنا را می‌دهد. برخی از کشورها تنها راه درآمدشان از این صنعت تامین می‌کنند و به اصطلاح اقتصادشان گردشگری است و برای بسیاری دیگر راه‌حلی جایگزین است برای کشوری مانند ایران که عمده درآمد خود را از طریق فروش نفت و مشتقات آن تامین می‌کند، گردشگری نه لزوما یک منبع مکمل، بلکه شاید بتوان ادعا کرد تنها راه‌حل است. تاثیر مثبت گردشگری بر اشتغالزایی و ارزآوری و رشد اقتصادی و توسعه کشور بر کسی پوشیده نیست و در چند دهه گذشته هم تلاش‌هایی برای ترغیب گردشگران بین‌المللی برای ورود به کشور و تقویت زیرساخت‌ها صورت گرفته است.

تا این لایه از سیاست‌گذاری با کمی اغماض و چشم بستن بر نقص‌ها، کاستی‌ها و خطاهای سیاست‌گذاری و اجرایی در راهبری و مدیریت گردشگری، ایران به عنوان یکی از قطب‌های گردشگری در جهان، همان راهی را رفته که دیگران رفته‌اند. هرچند از نظر بهره‌وری تفاوت‌ها زمین تا آسمان است. در گردشگری آنلاین اما چنین خبرهایی نیست و همچنان مشغول آزمون و خطا برای ساماندهی به کسب و کارها نوآور هستیم. مواردی مثل همین شیوه ‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی.

خلاصه این آیین‌نامه این است که کسب و کارهای گردشگری اعم از استارتاپ‌ها، شرکت‌های خلاق، مراکز شتاب‌دهنده گردشگری و… از این به بعد ملزم هستند برای هرگونه فعالیت‌ در فضای آنلاین ابتدا از دولت مجوز بگیرند. عنوان فرعی این شیوه نامه نیز مصادیق فعالیت در فضای مجازی را مشخص کرده است: فعالیت‌های الکترونیکی اطلاع‌رسانی، بازاریابی، فروش و استارتاپ‌های خدمات گردشگری.

وزارت میراث فرهنگی در مقدمه شیوه ‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی، به توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در صنعت گردشگری و اشاره کرده و نوشته در اجرای وظایف قانونی و حاکمیتی خود و به استناد به دو ماده قانونی و همینطور مصوبه کمیسیون ارتقاء امنیت گردشگران، این شیوه‌نامه را تهیه کرده است. دو ماده قانونی که از آن یاد شده یکی ماده ۷ «قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی» است که در سال ۱۳۷۰ به تصویب مجلس رسیده و دیگری ماده ۲۵ «آیین‌نامه ایجاد، اصلاح، تکمیل، درجه‌بندی و نرخ‌گذاری تاسیسات گردشگری و نظارت بر فعالیت آن‌ها» مصوب سال ۱۳۹۴ هیئت دولت است.

در ماده قانونی اول چنین آمده که «صدور هر گونه مجوز برای تأسیس و ایجاد دفاتر خدمات مسافرتی و تأسیسات ایرانگردی و جهانگردی منحصراً به عهده وزارت فرهنگ و‌ ارشاد اسلامی است و دفاتر خدمات مسافرتی و تأسیسات ایرانگردی و جهانگردی متعلق به بخش دولتی و خصوصی و نهادها موظف به رعایت ‌سیاست‌ها، مقررات، آیین‌نامه و دستورالعمل‌های ابلاغی از طرف وزارت مذکور (فرهنگ و ارشاد اسلامی) هستند.»

در ماده قانونی استنادی دوم نیز وزارت میراث فرهنگی مکلف شده «دستورالعمل نحوه تشکیل و فعالیت تشکل‌های تأسیسات گردشگری و نیز صدور مجوز برای اشخاص حقوقی برای فعالیت در تأسیسات گردشگری و سایر دستورالعمل‌های مورد نیاز در اجرای این آیین‌نامه را تهیه و با تأیید رئیس سازمان (وزیر) ابلاغ کند.»

تعاریف در شیوه‌ نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی

در ماده یک شیوه‌نامه، واژه‌ها و عبارات بکار رفته تعریف شده‌اند. از جمله اینکه منظور از تشکل حرفه‌ای، مجموعه‌ای تخصصی است که بر اساس دستورالعمل اجرایی تشکل‌های حرفه‌ای و با نظارت وزارت میراث فرهنگی ایجاد شده است. متقاضی نیز عبارت است از هر شخص حقیقی یا حقوقی متقاضی اخذ گواهینامه حرفه‌ای فعالیت کسب و کار گردشگری فضای مجازی. گردشگری فضای مجازی (الکترونیک) نیز طبق تعریف «بخشی از فعالیت‌های گردشگری الکترونیک است که از فناوری‌های رو به توسعه سریع؛ مانند ارتباطات، منابع اطلاعاتی، برنامه‌ریزی و مدیریت گردشگری استفاده می‌کند و شامل فعالیت‌های اطلاع‌رسانی بازاریابی و تبلیغات، فروش، مراکز خلاق و استارتاپ‌های خدمات گردشگری» است.

مرکز گردشگری خلاق دیگر عبارتی است که در ماده یک شیوه ‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی درباره آن صحبت شده و شامل «اشخاص حقیقی یا حقوقی است که جوهره رشد آنها خلاقیت و نوآوری برای ارائه محصولات و خدمات جدید و مدل‌های نوین کسب و کار در سطح بازار هدف است». همچنین در شیوه‌نامه تاکید شده که رشد و توسعه محصولات و خدمات مرکز خلاق گردشگری متفاوت از شرکت‌های دانش‌بنیان است. یعنی کسب و کارهایی که محصولات آن‌ها صرفا مبتنی بر فناوری پیشرفته نیست و به صورت غیرالکترونیکی نیز ارائه می‌شوند.

شیوه ‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی، استارتاپ خدمات گردشگری را نیز به این صورت تعریف کرده است: «کسب و کارهای نوپایی که در بخش گردشگری ارزش‌آفرین و حول محور تکنولوژی به شکل مبتکرانه و خلاقانه با شیوه‌های نوین ایجاد شده باشند.» در ماده یک شیوه‌نامه مراکز شتابدهنده و کمیته فنی نیز تعاریف خود را دارند.

اهداف شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی

موضوع شیوه‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی که در ماده ۲ منعکس شده است. وزارت میراث فرهنگی هدف خود از تدوین دستورالعمل را اعطای گواهینامه تخصصی برای آن دسته از اشخاص حقیقی و حقوقی اعلام که به ارائه خدمات گردشگری در فضای مجازی اقدام می‌کنند. هدف دوم نیز نظارت بر فعالیت و عملکرد فعالان دارای این گواهینامه‌های تخصصی است. در تبصره‌ این ماده چنین آمده که اشخاصی که در گذشته در چارچوب آئین‌نامه‌‌ها و مقررات وزارتخانه برای فعالیت در حوزه گردشگری مجوز گرفته باشند صرفا مجازند در چارچوب مجوز خود فعالیت کنند و نیازی به اخذ گواهینامه جهت فعالیت خود در فضای مجازی ندارند، اما اگر بخواهند خارج از موضوع مجوز خود به فعالیت بپردازند، باید گواهینامه تخصصی بگیرند.

مراحل صدور و شرایط گواهینامه تخصصی کسب و کار گردشگری فضای مجازی

در ماده ۳ شیوه‌نامه مراحل صدور گواهینامه تخصصی تشریح شده است. به این صوت که متقاضی دریافت گواهینامه باید در سامانه الکترونیکی تقاضای خود را ثبت و کدرهگیری دریافت کند. پس از آن موظف است حداکثر ظرف مدت ۷۲ ساعت مدارک لازم را ارسال می‌کند. در مرحله بعد کمیته فنی (متشکل از مدیرکل یا معاون گردشگری استان، مسئول امور حقوقی، مسئول امور فناوری، نماینده تشکل حرفه‌ای مربوطه (در صور وجود) و یک نفر از اساتید دانشگاهی خبره و مجرب (به انتخاب مدیرکل)) حداکثر ظرف مدت یک هفته پس از دریافت مدارک، بررسی کارشناسی را انجام و پاسخ اولیه را به متقاضی می‌دهد.

 اداره کل استان نیز به صورت همزمان نسبت به ارسال استعلام‌ها اقدام می‌کند که ۱۵روز و حداکثر ۳۰ روز به طول می‌انجامد. در مرحله بعد اگر مدارک متقاضی تکمیل، و اداره کل نظارت نیز تاییدیه الکترونیکی را صادر کرده باشد، اداره کل استان گواهینامه تخصصی متقاضی را صادر می‌کند که اعتبار آن یک سال است. آخرین مرحله نیز مراجعه دارندگان گواهینامه تخصصی به مرکز توسعه تجارت الکترونیکی و دریافت نماد اعتماد الکترونیک است.


مطلب پیشنهادی: وزارت گردشگری استارتاپ‌های این حوزه را به رسمیت بشناسد!


ماده ۴ شیوه‌نامه درباره شرایط صدور گواهینامه تخصصی است. متقاضی باید ایرانی باشد و مراجع ذی‌ربط صلاحیت او را تایید کرده باشند. درباره اشخاص حقوقی گفته شده موضوع فعالیت کسب و کار آن‌ها باید با موضوع شیوه‌نامه همخوانی داشته باشد. معرفی آدرس دقیق مکان فعالیت با ارائه خدمات و ارائه تضمین معتبر حسن انجام کار و همینطور ارائه خلاصه‌ای از برنامه اجرایی طرح پیشنهادی از دیگر مواردی است که برای دریافت گواهینامه تخصصی گردشگری لازم است.

مدارک لازم برای دریافت گواهینامه نیز شامل این مواردند: تصویر شناسنامه و کارت ملی و کارت پایان خدمت نظام وظیفه یا معافیت دائم یا پزشکی یا معافیت تحصیلی، گواهی صلاحیت فردی از مرجع ذیصلاح، تصویر سند مالکیت یا اجاره نامه رسمی دفتر کار یا اقامتگاه قانونی متقاضی و سپردن تضمین معتبر حسن انجام کار به مبلغ پانصد میلیون ریال و ارائه تعهد نامه محضری، ثبت تقاضا و بارگذاری خلاصه طرح اجرایی در سامانه، ارائه نام پایگاه اینترنتی و مدارک ثبتی آن (در خصوص کسب و کارهای مجازی مرتبط به تشخیص کمیته فنی)، ارائه نام، ارائه لوگوی تجاری. در تبصره این ماده نیز آمده که میزان تضمین سپرده شده، براساس تشخیص وزارتخانه، هر دو سال یک بار متناسب با نرخ تورم رسمی افزایش می‌یابد.

وظایف دارندگان گواهینامه تخصصی کسب و کار گردشگری فضای مجازی

یکی از مواد مهم شیوه‌نامه مربوط به نحوه نظارت بر فعالیت دارندگان گواهینامه تخصصی کسب و کار گردشگری در فضای مجازی است که اداره‌های کل استانی مامور اجرای آن هستند. در ماده ۶ مجازات‌هایی نیز برای دارندگان این نوع گواهینامه‌ها در صورت ارتکاب به تخلف در نظر گرفته شده است. این مجازات‌ها شامل تذکر کتبی، اخطار کتبی با تعیین مهلت برای رفع اشکال، تعلیق موقت از یک ماه تا سه ماه، و در نهایت لغو مجوز است.

وزارت میراث فرهنگی در این ماده تاکید کرده اگر صاحبان گواهینامه‌های تخصصی تعهدات خود را عملی نکنند، به تشخیص مرجع صدور مجوز، ضمانت سپرده شده آن‌ها ضبط می‌شود که در این صورت دارنده مجوز باید حداکثر ظرف مدت یک ماه دوباره مبلغ تضمین را به میزان مقرر تکمیل کند. همچنین در صورت بروز شکایت از کسب و کارهای موضوع شیوه‌نامه، کمیته فنی با نظارت عالیه وزارت میراث فرهنگی به موضوع شکایت رسیدگی خواهد کرد.

وظایفی که وزارت میراث فرهنگی از دارندگان گواهینامه تخصصی کسب و کار گردشگری در فضای مجازی خواسته در ماده ۸ شیوه‌نامه بدین شرح آمده است:

– ارائه خدمات و اجرای طرح مطابق با رعایت قوانین و مقررات کشور

– انتخاب نام و لوگوی تجاری منحصر به فرد مطایق و متناسب با نوع فعالیت

– ارائه خدمات برخط شبانه‌روزی و در هفت روز هفته به مشتریان، به منظور پاسخ گویی به شکایات احتمالی

– ارائه قراردادهای الکترونیک به مشتریان برای کسب و کارهای گردشگری مجازی

– کسب و کارهای گردشگری مجازی و کسب و کارهای نوپا و خلاف موضوع این شیوه نامه مکلف‌اند علاوه بر درج اطلاعات مربوط به تماس، کلیه اطلاعات، شرایط، ضوابط، مقررات و دستورالعمل های مرتبط را به مشتریان ارائه کنند.

– ارائه گزارش از پیشبرد فعالیت‌های کسب و کار و در صورت تجاری شدن فعالیت، ارائه گزارش از نحوه عملکرد

در ماده ۹ شیوه‌نامه نیز دارنده گواهینامه تخصصی کسب و کار گردشگری فضای مجازی صرفا مجاز به انجام فعالیتهای تعریف شده در شیوه‌نامه دانسته شده‌اند و تاکید شده اگر کسی بخواهند فعالیتی انجام دهد که بر اساس مقررات و آئین نامه‌های وزارت میراث فرهنگی نیاز به اخذ مجوز مستقل دیگری داشته باشد، باید قبل از فعالیت نسبت به اخذ مجوزهای لازم اقدام کند.

وزارت میراث فرهنگی در تبصره همین ماده دارندگان گواهینامه تخصصی کسب و کار گردشگری در فضای مجازی را از اجرای تور منع کرده و تاکید کرده اجرای تور منوط به گرفتن محوز بند «ب» گردشگری است.

تحلیل شیوه ‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی

واقعیت این است که از هر زاویه‌ای به ارزیابی شیوه ‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی پرداخته شود، بعید است بتوان نظر داد که این دستورالعمل آورده جدیدی به صنعت گردشگری ایران اضافه می‌کند. گذشته از رویکرد پر حرف و حدیث وزارت میراث فرهنگی در تدوین این دستورالعمل، ابهام‌های فراوانی نیز بر سر راه اجرای آن وجود دارد. از چندین منظر می‌توان نقدهایی به این شیوه‌نامه وارد کرد:

اولین و مهمترین نقدی که شیوه‌نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی وارد است، برداشت قانون‌گذار از فعالیت‌های آنلاین است. در حالی که فضای آنلاین امروزه شاه‌کلید موفقیت هر نوع کسب و کاری در تمام فعالیت‌های تولیدی و خدماتی است، تحلیل مواد و تبصره‌های شیوه نامه نشان می‌دهد متولی اصلی سیاست‌گذاری گردشگری از اساس چنین باوری ندارد همچنان مصرانه می‌خواهد کسب و کارهای نوآورانه و خلاقانه را از همان دریچه‌ای ببیند که سال‌هاست از طریق آن بر آژانس‌ها و شرکت‌ها و دفاتر مسافرتی و گردشگری و به طور کلی بازیگران سنتی نظارت می‌کند.


مطلب پیشنهادی: چوب لای چرخ کسب و کارهای نوآور گردشگری


مدت‌هاست یکی از چالش‌های اصلی صنعت گردشگری در ایران به اذعان کارشناسان و تحلیلگران تعدد دستورالعمل و مجوزها و مقررات‌گذاری‌های گاه و بیگاه است که چابکی لازم را از کسب و کارهای گردشگری گرفته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در حوزه گردشگری، صنایع دستی و میراث فرهنگی حدود ۳۶ آیین‌نامه و دستورالعمل به تصویب رسیده که عمر برخی از آن‌ها به چندین دهه قبل و حتی پیش از شبکه جهانی وب برمی‌گردد.

در چنین شرایطی آیا هیچ تضمینی وجود دارد که اجرای شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی تنها به حجم گرفتاری‌های استارتاپ‌های گردشگری اضافه نکند؟ چنین پرسشی از آن رو اهمیت دارد که از نظر محتوایی میان دستورالعمل تازه و آیین‌نامه‌هایی که برای راه‌اندازی کسب و کار غیرآنلاین گردشگری تصویب شده‌اند، به جز در چند بخش وجود ندارد. برای مثال در شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری فضای مجازی تمام مراحلی که متقاضی راه‌اندازی یک واحد گردشگری باید طی کند، یک فعال استارتاپی هم باید طی کند. ساختارها و ضوابط هم همان‌ها هستند. برای مثال کمیته فنی تصمیم‌گیرنده نهایی است و حضور نماینده تشکل حرفه‌ای- که معلوم نیست منظور کیست- صددرصدی نیست.

نیت‌خوانی از تدوین شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی

نکته دیگر که درباره دستورالعمل تازه اهمیت دارد، تفسیر اهداف و نیات وزارت میراث فرهنگی است. آیا هدف سیاست‌گذار در تنظیم چنین دستورالعملی این بوده که استارتاپ‌ها و کسب و کارهای نوآور حوزه گردشگری را تشویق کند که نام و مشخصات خود را در جایی ثبت کنند و در مرحله بعد هم از حمایت‌های احتمالی دولت برخوردار شوند یا اینکه هدف کنترل‌گری حاکمیتی بر کسب‌وکارهای آنلاین ارزش افزوده بالایی ایجاد می‌کنند؟

پاسخ به این پرسش کمی سخت است اما احتمالا نظر بسیاری از اعضای اکوسیستم نوآور گردشگری بر احتمال دوم است. به خصوص اینکه خودِ مسئولان وزارت میراث فرهنگی نیز بارها گفته‌اند دستورالعملی که تدوین و ابلاغ کرده‌اند به منظور ظابطه‌مند کرد فعالیت‌ استارتاپ‌های گردشگری در فضای مجازی است. به این صورت که با شناسایی طبقه‌بندی و ساماندهی و احراز صلاحیت فعالان استارتاپ‌های گردشگری، حرکت‌ها و فعالیت‌‌هایشان را در فضای مجازی رصد و پایش می‌شود و در مرحله بعد هم اگر طرحی حمایتی تعریف شد، جامعه مخاطب در درجه اول همین گروه‌هایی هستند که گواهینامه تخصصی دریافت کرده‌اند.

تفکیک میان بخش‌های آنلاین و غیرآنلاین گردشگری

نکته دیگری که می‌توان از شیوه نامه ساماندهی کسب و کارهای آنلاین گردشگری برداشت کرد، این است که وزارت میراث فرهنگی قائل به تفکیک میان فعالیت آنلاین و غیرآنلاین گردشگری شده است. در عالم واقع اما چنین تفکیکی از اساس باطل است. چرا که امروزه تمام کسب و کارها چه در حوزه گردشگری و چه در حوزه‌های دیگر به موازات فعالیت‌های محسوس و فیزیکی در حوزه گردشگری، در فضای آنلاین و به ویژه شبکه‌های اجتماعی نیز حضور دارند و مشغول بازاریابی، تبلیغ و تولید محتوا هستند و در بسیاری از موارد ارزش افزوده‌ و نتیجه‌ای که از فعالیت‌های آنلاین به دست می‌آورند، قابل مقایسه با خدمات‌دهی به صورت فیزیکی نیست.

خاصه آنکه اساسا کسب و کارهای نوپا و استارتاپ‌ها یا به تعبیر وزارت میراث فرهنگی مراکز خلاق گردشگری از درون همین فضای آنلاین متولد شده‌اند. در چنین شرایطی سوال این است که اگر سیاست‌گذار رویکرد خود را بر تفکیک گذاشتن میان بخش‌های آنلاین و غیرآنلاین گردشگری گذاشته و شرط و شروط برای آن وضع کرده، آیا تلویحا به این معنا نیست که کسب و کارها به سمت فضای آنلاین نروند؟ همه این‌ها در حالی است که استارتاپ‌ها بنا به ویژگی ذاتی شفاف عمل می‌کنند و اتفاقا بر همین اساس هم مخاطبان یا مشتریان خود را پیدا می‌کنند. بنابراین اگر هدف این است که عملکردها در بخش آنلاین گردشگری شفاف شود، به نظر نمی‌رسد شیوه‌نامه جدید ساماندهی کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی چندان توجیه‌پذیر باشد. به عبارت دیگر آنچه امروزه فعالان بخش آنلاین گردشگری نیاز دارند، به رسمیت شناخته شدن است و نه صدور دستورالعمل و ضابطه‌گذاری‌های سنتی.

از این گذشته مشخص نیست آیا صاحبان کسب و کارها بالاجبار باید به اجرای این شیوه‌نامه تن دهند و نام و مشخصات خود را در سامانه‌ای که آن هم هنوز راه نیفتاده به ثبت برسانند یا اینکه انتخابی است؟ اگر فرض را بر این بگیریم که بنیان‌گذار یا صاحب یک استارتاپ گردشگری از گرفتن گواهینامه تخصصی فعالیت در فضای مجازی سرباز زد، آیا با او برخورد خواهد شد؟ آیا باید نگران آینده کسب و کار خود باشد؟ آیا ضبط مبلغ ضمانت مبلغ ۵۰ میلیون تومان برای استارتاپی که در آغاز راه فعالیت است و سرمایه‌ای نیز جذب نکرده و الزام آن به تامین دوباره تضمین سپرده، برخوردی منطقی است؟

به هر روی آنچه از فحوای کلام و ادبیات به کار رفته در مواد و تبصره‌های شیوه نامه ساماندهی فعالیت کسب و کارهای گردشگری در فضای مجازی می‌توان استباط کرد این است که این دستورالعمل نیز که وزارت میراث فرهنگی ادعا می‌کند با مشورت و همفکری حداکثری فعالان اکوسیستم نوآور گردشگری تدوین شده مثل بسیاری دیگر و از جمله سند راهبردی صنعت گردشگری از چندین خطاهای شناختی، رویکردی و عملیاتی رنج می‌برد.

در حالی که بنا به داده‌های رسمی دولتی و سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی گردشگری، ایران یکی از مستعدترین بازارهای در حال رشد گردشگری است، آنچه در راهبری این صنعت می‌گذرد با فضایی که استارتاپ‌ها و کسب و کارهای گردشگری به آن نیاز دارند، تفاوت‌های زیادی دارد. به خصوص اینکه در دوران پساکرونای صنعت گردشگری، کسب و کارهای نوآور گردشگری ظرفیت و توانمندی بیشتری برای احیای این صنعت در ایران دارند.

رویداد ملی شتاب گردشگری شهر میراث جهانی با انتخاب و معرفی ایده‌های برتر پایان یافت. در اختتامیه این رویداد آنلاین و در بخش معرفی برگزیدگان، ایده «سرزمین کهن» با سرگروهی هدایت بازافکن، ایده «چرخ کودکی» با سرگروهی شهربانو فروتن و «فست پارک» با سرگروهی معصومه سهرابی حائز رتبه‌های اول تا سوم شدند.

آنطور که خبرگزاری «مهر» به نقل از دبیر علمی رویداد شتاب گردشگری در یزد شهر میراث جهانی اعلام کرده صاحبان ایده‌های برتر جوایزی شامل کمک هزینه سفر، تسهیلات قرض‌الحسنه، فضای اشتراکی در مرکز رشد و نوآوری گردشگری علمی و کاربردی جوادالائمه یزد و راهنمایی و هدایت مربیان و کارآفرینان حوزه گردشگری بهره‌مند می‌شوند.

همچنین در این رویداد پس از ارزیابی‌های کمیته علمی و معرفی ۱۴ ایده برتر به سرمایه‌گذاران، صاحبان چندین طرح نیز موفق به جذب سرمایه‌ شدند. از جمله اینکه مرکز علمی و کاربردی جوادالائمه یزد از ایده «همراه در چالش» حمایت می‌کند؛ ایده‌ «چرخ کودکی» و «کودک سفر» از حمایت‌های اداره دوستدار کودک شهرداری یزد برخوردار می‌شود؛ صندوق کارآفرینی امید معاونت اشتغال وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی از ایده «گردشگری شب و پستوی هنر»، هتل لاله یزد از ایده «پستوی هنر» و آژانس سرزمین ستارگان از ایده‌های «فست پارک» و «راهنمای هوشمند» برای تکمیل طرح‌های توسعه‌ای کسب و کارشان حمایت خواهد کرد.

براساس گفته‌های مریم صداقت، مدیر مرکز رشد و نوآوری گردشگری علمی و کاربردی جوادالائمه یزد که یکی از برگزارکنندگان رویداد ملی شتاب گردشگری بود، فعالان و صاحبان ایده‌های نوآور در حوزه گردشگری ۷۸ طرح به دبیرخانه این رویداد ارسال کردند که در نهایت ۲۳ ایده به مرحله پایانی راه یافتند.

در مراسم اختتامیه این رویداد، مدیر کل دفتر نوآوری و تجاری‌سازی دانشگاه جامع علمی و کاربردی کشور نیز خبر داد که به زودی شرکت‌های نوپای گردشگری در مرکز رشد و نوآوری گردشگری علمی وکاربردی جوادالائمه یزد مستقر می‌شوند.

جعفر جعفری، استاد دانشگاه و صاحب‌نظر در حوزه گردشگری نیز در این مراسم با اشاره به تاثیر ویروس کرونا بر صنعت گردشگری، ایده‌های نوآورانه را محرکی برای رونق دوباره و پویایی این صنعت دانست. به گفته جعفری ایده‌های مطرح شده در رویداد ملی شتاب گردشگری ماهیتی فناورانه و مرتبط با سلامت دارند و چنانچه از آن‌ها حمایت شود، سفر در شرایط کرونا را تسهیل می‌کنند. این عضو هیئت علمی مدیریت هتلداری دانشگاه ویسکانسن آمریکا نگاه علمی به گردشگری در کشور را امیدوارکننده خواند و تاکید کرد در شرایط کرونایی بهترین راه‌حل حمایت از گردشگری داخلی است.

گفتنی است هدف از برگزاری رویداد ملی شتاب (استارتاپ) گردشگری، توجه به ایده‌های نوآورانه و کمک به شکل‌گیری، رشد و سرمایه‌گذاری شرکت‌های نوپا و در نهایت یاری‌رسانی به صاحبان ایده برای تبدیل کردن رویا به واقعیت در حوزه گردشگری بود و در محورهایی شامل معماری و فناروی، هنر و صنایع دستی، آیین و ادیان، غذا و نوشیدنی، و مدیریت بحران برگزار شد.

رویداد ملی شتاب ( استارتاپی) گردشگری در یزد شهر میراث جهانی در حال برگزاری است. این برنامه از نهم مهرماه آغاز شده و تا ششم آبان ماه ادامه دارد. استراتژی‌ اصلی این رویداد توجه به ایده‌های نوآورانه و کمک به شکل‌گیری، رشد و سرمایه‌گذاری شرکت‌های نوپا و در نهایت یاری‌رسانی به صاحبان ایده برای تبدیل کردن رویا به واقعیت در حوزه گردشگری است.

یکی از مهمترین محورهای این رویداد تشویق و ترغیب فرهنگ ایده‌پردازی، خلاقیت و کار گروهی برای برون رفت از بحران کرونا و رونق دوباره به این صنعت است. شرکت‌کنندگان در این این رویداد ملی به شرح فرآیند (شیوه‌نامه) مشخص گرد هم می‌آیند تا ایده‌های خود را مطرح کنند، تیم تشکیل دهند و هر تیم ایده‌ای را به اجرا بگذارد. برقراری ارتباط و تعامل موثر میان صاحبان ایده، دانشگاه و سرمایه‌گذاران جهت تکمیل چرخه تبدیل ایده به محصول گردشگری نیز هدف کلیدی رویداد ملی شتاب گردشگری در یزد است.

از جمله برنامه‌های این رویداد که در چهار محور «گردشگری، هنر و صنایع دستی»، «گردشگری، آیین و ادیان»، «گردشگری، غذا و نوشیدنی، و «گردشگری، مدیریت و بحران» در حال برگزاری است، می‌توان به کارگاه کسب و کارهای گردشگری از ایده تا واقعیت، کلینیک کارآفرینی تیم ها با حضور منتورها در پلتفرم، کلینیک کارآفرینی تیم ها با حضور منتورها در پلتفرم، کارگاه‌های مجازی مدل کسب و کار، اعتبارسنجی ایده، و… اشاره کرد. دانشگاه جامع علمی و کاربردی استان یزد، مرکز آموزش علمی و کاربردی جوادالائمه یزد، و مرکز رشد و نوآوری گردشگری، متولی برگزاری رویداد ملی شتاب گردشگری یزد هستند.

برای مشاهده برنامه کامل و زمان‌بندی برگزاری رویداد ملی شتاب ( استارتاپی) گردشگری در یزد، شهر میراث جهانی اینجا را کلیک کنید

گردشگری از جمله حوزه‌هایی است که شاکله آن کسب و کارهای سنتی شکل داده‌اند. آژانس‌ها  ودفاتر و هتل‌ها و اتحادیه‌ها و بازیگران پرشمار دیگر که چندین دهه نشستند و در اتحادی نانوشته مختصات و متر و معیارها و مرزبندی‌ها را مشخص کردند و آن‌قدر هم جای پای خود را سفت کردند و قدرت گرفتند که سیاست‌گذار و قانون‌گذار را نیز با خود هم‌کلام و هم‌راه کردند.

قوانین و دستورالعمل‌ها، ضوابط و آیین‌نامه‌ها و استانداردها و شیوه‌نامه‌ها متناسب با خواسته بازیگران سنتی تدوین شده و همه هم به آن خو گرفته‌اند. از اواخر دهه ۸۰ که آرام آرام با توسعه اینترنت و پلتفرم‌های آنلاین و شبکه‌های اجتماعی کسب‌وکارهای نوپا و استارتاپ‌ها وارد فضای رقابت شدند، می‌شد حدس زد که دیگر نه عرصه مثل سابق یک‌دست است و نه هیمنه و نفوذ و اعتبار بازیگران سنتی دوام زیادی خواهد آورد. حوزه گردشگری نیز متاثر از انقلاب فناورانه در سال‌های اخیر تغییر کرده و کنش‌گران جدیدی وارد میدان رقابت شده‌اند که حرف‌های تازه‌ای برای گفتن دارند. تازه‌نفسند، انگیزه دارند به ابزارهای لازم نیز مجهزند. بازیگرانی که شان و جایگاهی در حد و قواره رقبای قدیمی‌تر و بلکه بیشتر برسند اما قواعد سنتی بازی این اجازه را به آن‌ها نمی‌دهد.

نمونه‌اش ده‌ها مجوز و فرآیندی است که استارتاپ‌ها و کسب‌و‌کارهای آنلاین حوزه گردشگری برای حضور در میدان رقابت ملزمند از سازمان‌ها و نهادهای مختلف بگیرند اما اغلب‌شان به زبان کسب و کارهای سنتی و برای آن‌ها نوشته شده است. چالشی که استارتاپ‌ها و کسب و کارهای آنلاین گردشگری با آن دست و پنجه نرم می‌کنند، این است که می‌گویند برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران در تنظیم قواعد و دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌ها وقعی به جایگاه و نقش‌‌آفرینی آن‌ها در این حوزه نمی‌نهند و برای اثبات این ادعا نیز به ده‌ها مجوزی اشاره می‌کنند که ناچارند از وزارت میراث فرهنگی و ارگان‌ها و نهادهای دیگر بگیرند، اما در عمل به دردشان نمی‌خورد.

۸ مجوز استارتاپ‌های گردشگری: مشتی نمونه خروار!

مجوز بند «ب» میراث فرهنگی، گواهی‌نامه حرفه‌ای فعالیت گردشگری سلامت وزارت میراث فرهنگی، مجوز تسهیلگری درمان وزارت بهداشت، مجوز «اینماد» سازمان توسعه تجارت الکترونیکی وزارت صمت، مجوز اتحادیه کسب و کارهای مجازی، مجوز ساماندهی وزارت ارشاد، مجوز گردشگری الکترونیک وزارت گردشگری، مجوز تبلیغات درمانی از نظام پزشکی و… فقط نمونه‌هایی از مجوزهایی‌اند که استارتاپ‌های گردشگری می‌گویند ملزم به دریافت آن‌ها هستند اما برخی از آن‌ها ربطی به حوزه‌ کاری‌شان که فعالیت آنلاین گردشگری است، ندارد و برخی دیگر هم دارای پروسه‌های وقت‌گیر و فرسایشی هستند.

موضوع جلسه دیروز جمعی از فعالان استارتاپ‌ها و کسب و کارهای نوآور گردشگری که به دعوت کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی، صنایع و معادن و کشاورزی تهران جمع شده بودند، همین موارد بود.

استارتاپ‌های گردشگری هم‌جهت با وزارت میراث فرهنگی‌اند

در این جلسه درباره چالش‌‌ها و معضلات حوزه گردشگری کشور و درگیری‌های استارتاپ‌های گردشگری بحث‌های فراوانی شد. عقب‌ماندگی‌های قوانین و مقررات نسبت به تحولات و دگرگونی‌ها، رویکرد سیاست‌گذاران به بخش آنلاین گردشگری، نبود رویه‌های واحد و فرآیندهای پیچیده و زمان‌بر. تضاد منافع یکی از اولین و مهمترین موضوعاتی بود که بنیان‌گذار استارتاپ تریپ‌ساز مطرح کرد و درباره آن چنین گفت: «اولین مسئله‌ای که استارتاپ‌های گردشگری از همان ابتدا با آن روبرو هستند این است گمان می‌شود با اهداف وزارت میراث فرهنگی تضاد منافع دارند. این در حالی است که استارتاپ‌های گردشگری در جهت منافع این وزارتخانه عمل می‌کنند و به عبارتی در زمین او بازی می‌کنند اما با این حال نمی‌دانند چرا واحدی مجزا و رویه‌هایی مشخص برایشان تعریف نشده است.»

مهرداد ناطقی با بیان اینکه حضور و نقش‌آفرینی استارتاپ‌های گردشگری به سیاست‌گذاران و مجریان در حل معضلات و مشکلات قدیمی کمک می‌کند، افزود: «استارتاپ‌ها به صورت دوره‌ای آمارهای عملکرد خود را منتشر می‌کنند و همین موضوع می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری مدیران وزارت میراث فرهنگی باشد.»

مدیرعامل استارتاپ آریامدتور:

فرآیندها به طرز عمیق و ریشه‌ای ناکارآمد است و گویی برای اذیت کردن صاحبان کسب و کارهای آنلاین طراحی شده‌اند. برای مثال حتی انجام ساده‌ترین کارها در مراحل مختلف صدور مجوز منوط به حضور شخص مدیرعامل است

وی با بیان اینکه در ساختار وزارت میراث فرهنگی هیچ واحد و بخش ویژه‌ای برای استارتاپ‌ها و کسب و کارهای آنلاین ایجاد نشده، تصریح کرد: «در شرایطی که ساختارها ناقص باشد، استارتاپ‌ها در جست‌جوی چتر نجات چاره‌ای ندارند جز اینکه به وزارت ارشاد یا اتحادیه کسب و کارهای مجازی و… مراجعه کنند که هیچ تخصصی در زمینه گردشگری ندارند. در جواب هم تصمیم‌گیران در وزارت میراث فرهنگی زبان به گله می‌گشایند که چرا استارتاپ‌ها از نهاها و وزارت‌خانه‌های دیگر مجوز می‌گیرند.»

بنیان‌گذار تریپ‌ساز با یادآوری اینکه در ایران نگاه به مقوله گردشگری همواره امنیتی بوده، اظهار کرد: «میزان ریسکی که فعالان گردشگری برای فعالیت در این حوزه پذیرفته‌اند، قابل مقایسه با دیگر حوزه‌ها نیست.»

 به گفته ناطقی صاحبان کسب و کارهای نوپای گردشگری به تنها به یک دلیل میدان را خالی نمی‌کنند و آن هم چیزی جز هموار کردن راه و مسیر برای نسل‌های آینده نیست. بنیان‌گذار استارتاپ تریپ‌ساز با بیان اینکه مجوزهایی که کسب و کارهای آنلاین گردشگری از نهادهای مختلف می‌گیرند، مزیت خاصی برای آن‌ها ندارد، افزود: «یکی از این مجوزها «ای‌نماد» است که مختص درگاه پرداخت است. مجوز دیگری را وزارت ارشاد به استارتاپ‌ها می‌دهد که آن هم خیلی به درد نمی‌خورد. علاوه بر این‌ها کسب و کارهای آنلاین در پژوهشگاه میراث فرهنگی هم عضویت دارند که آن هم مزیت خاصی به همراه ندارد.»

ناطقی اضافه کرد: «تنها جایی که می‌تواند چتر حمایتی خود را بر سر استارتاپ‌های گردشگری بگستراند، اتحادیه کسب و کارهای مجازی است اما در اتحادیه نیز به این دلیل که می‌خواهند ریسک کارشان را کم کنند و اصطلاحا دنبال دردسر نیستند، از استارتاپ‌های گردشگری می‌خواهند که مجوز بند «ب» را دریافت کنند.» وی در پاسخ به این پرسش که مدارک عضویت در اتحادیه چیست، اظهار کرد: «برای عضویت در اتحادیه داشتن مجوز بند «ب» الزامی است و با اینکه می‌گوییم هدف‌مان برگزار تور نیست، باز هم اصرار دارند که مجوز بگیریم یا اینکه با آژانس‌ها قرارداد امضا کنیم.» بنیان‌گذار تریپ‌ساز با تاکید بر اینکه عقد قرارداد با آژانس‌ها صرفه اقتصادی ندارد، تصریح کرد: «در برخی موارد آژانس‌ها می‌گویند در ازای عقد قرارداد با استارتاپ‌ها باید ۴۰ درصد درآمد به آن‌ها تعلق گیرد.»

فرآیندها به صورت سیستماتیک ناکارآمدند

مسئله اصلی استارتاپ‌های گردشگری این است که وزارت میراث فرهنگی در ساختار خود هیچ سازوکار حمایتی از آن‌ها ندارد و رویه‌ها و فرآیندهای صدور مجوز نیز شفاف و روشن نیست. با این حال این کسب و کارها باز هم به دنبال گرفتن مجوزها می‌روند. منتها نه به خاطر دریافت کمک و حمایت بلکه کسب اطمینان از این‌که فعالیت آن‌ها با تعطیلی و توقف روبرو نشود.

موضوعی که بنیان‌گذار استارتاپ آریامدتور دلیل آن را حساس و کلیدی بودن صنعت گردشگری دانست. محمد نصری با تاکید بر اینکه در ایران برخورداری از مجوزها حالت بازدارنده دارد، گفت: «ما اگر اصرار داریم مجوز بگیریم به این خاطر است که کسب و کارمان پلمپ یا متوقف نشود و زحماتمان هدر نرود وگرنه از این راه هیچ عایدی دیگری نداریم.» وی اظهار کرد: «صاحبان کسب و کارهای گردشگری با وزارت‌خانه‌های میراث فرهنگی، امور خارجه، اطلاعات و بهداشت درگیر هستند و در قبال کوچکترین اتفاق‌ و حادثه و مسئله‌ پیش‌بینی نشده به ویژه برای گردشگران ورودی باید به مراجع زیادی پاسخگو باشند. بنابراین تصور می‌کنیم وجود مجوزها به مثابه بیمه برای ادامه فعالیت‌مان است.»

بنیان‌گذار استارتاپ تریپ‌ساز:

در شرایطی که ساختارها ناقص باشد، استارتاپ‌ها در جست‌جوی چتر نجات چاره‌ای ندارند جز اینکه به وزارت ارشاد یا اتحادیه کسب و کارهای مجازی و… مراجعه کنند که هیچ تخصصی در زمینه گردشگری ندارند. در جواب هم تصمیم‌گیران در وزارت میراث فرهنگی زبان به گله می‌گشایند که چرا استارتاپ‌ها از نهاها و وزارت‌خانه‌های دیگر مجوز می‌گیرند

نصری با اشاره به رویه‌های صدور مجوز در وزارت میراث فرهنگی گفت: «تجربه یک ساله آریامدتور برای دریافت مجوز در وزارت میراث فرهنگی نشان می‌دهد که فرآیندها به طرز عمیق و ریشه‌ای ناکارآمد است و گویی برای اذیت کردن صاحبان کسب و کارهای آنلاین طراحی شده‌اند. برای مثال حتی انجام ساده‌ترین کارها در مراحل مختلف صدور مجوز منوط به حضور شخص مدیرعامل است.» وی با تشریح برخی فرآیندهای پیچیده صدور مجوز گردشگری گفت: «رویه‌هایی که وزارت میراث فرهنگی برای ارکان و بخش‌های مختلف صدور مجوز تعریف کرده به صورت کاملا ناهماهنگ یا سلیقه‌ای اجرا می‌شوند و همین موضوع نیز کسب و کارهای نوپا را به دردسر انداخته است.»

نصری با بیان این‌که بخش زیادی از رفت و آمدها به اداره‌های میراث فرهنگی به منظور سوال پرسیدن از کارشناسان و کارمندان است، اضافه کرد: «بسیاری از رفت‌و‌آمدها را می‌توان با راه‌اندازی بخش «سوال‌های متداول» در سایت اداره‌های میراث فرهنگی کم کرد. حداقل انتظار این است که فهرستی از پرسش‌های پرتکرار متقاضیان و پاسخ‌های آن‌ها بر روی سایت قرار گیرد تا متقاضیان دریافت مجوزها مجبور نباشند در شرایط پرریسک کنونی به اداره‌های میراث فرهنگی مراجعه حضوری کنند.» مدیرعامل آریامدتور اضافه کرد: «راه‌حل آسان و کم‌هزینه این است که وزارت میراث فرهنگی به پلتفرم و بستر آنلاین برای بارگذاری مدارک، سوال و جواب، و… توجه کند که اگر چنین شود، دست‌کم بخشی از مشکلات استارتاپ‌های گردشگری در راه دریافت مجوزها کمتر می‌شود.»

نصری فرآیند دریافت مجوز بند «ب» را دشوارتر از دیگر مجوزها خواند و بر این موضوع تاکید کرد که ذهنیت و برداشت قانون‌گذاران و سیاست‌گذاران درباره مجوز بند «ب» و نوع فعالیت کسب و کارها درست نیست. وی افزود: «در کشور ما نگاه به حوزه گردشگری با واقعیت‌های این حوزه سازگاری ندارد و ما تصور می‌کنیم دلیل اصلی این ماجرا به‌روز نبودن قوانین و مقررات است.» به باور نصری، کسب و کارهای آنلاین مدل درآمدی متفاوتی از سنتی‌ها دارند و در نخستین گام لازم است که قانون‌گذاران واقعیت کسب و کارهای جدید را بپذیرند. مدیرعامل آریامدتور با تاکید بر اینکه استارتاپ‌های گردشگری با قوانین و مقررات مشکلی ندارند، اضافه کرد: «مطالبه‌ اصلی‌ استارتاپ‌های گردشگری الزام به گرفتن مجوز بند «ب»، نیست. بلکه اصلاح رویه‌ها و پرهیز از سلیقه‌گرایی است که به شدت آن‌ها را آزار می‌دهد.»

قراردادهای مشارکت به استارتاپ‌ها تحمیل شده

بنیان‌گذار استارتاپ آرتور۲۴ نیز با تاکید بر اینکه استارتاپ‌ها برای دریافت مجوز از وزارت میراث فرهنگی و دیگر نهادها و سازمان‌ها مشکلات و محدویت‌های فراوانی دارند، اظهار کرد: «تا چند ماه آینده انتخابات ریاست جمهوری برگزار می‌شود و احتمالا بسیاری از دستورالعمل‌ها و ضوابط عوض خواهند شد و این موضوع برای استارتاپ‌هایی که در حال گذراندن مراحل مختلف اداری دریافت مجوز هستند، دشوار خواهد بود.»

سروش سعادت با اشاره به اینکه بسیاری از ارگان‌ها و نهادهای مرتبط با گردشگری به فعالان استارتاپی توصیه می‌کنند کار خود را شروع کنند و به تدریج برای گرفتن مجوز اقدام کنند، گفت: «گرفتن مجوز در حوزه گردشگری بسیار طاقت‌فرسا است و به همین دلیل بسیاری از کسب و کارها به دلیل پیچیده و زمان‌بر بودن فرآیند دریافت مجوزها برای ادامه فعالیت ناچار با امضای قرارداد مشارکت با آژانس‌ها و دفاتر گردشگری و نظام  پزشکی و بیمارستان‌ها شده‌اند.»

موسس استارتاپ هیچ‌هاپ:

در برخی استان‌ها ابلاغیه صادر کرده‌اند که مجوز بند «ب» صادر نشود و وقتی متقاضیان مراجعه می‌کنند راه‌حلی که پیش پای آن‌ها می‌گذارند این است که مجوز بند «ب» آژانس‌های ورشکسته را خریداری کنند

به گفته سعادت نداشتن مجوز فعالیت استارتاپ‌ها را در موقعیتی شکننده قرار می‌دهد که هر لحظه ممکن است فعالیت‌شان با اختلال روبرو شود. وی در این باره اظهار کرد: «آرتور۲۴ در حال حاضر از ظرفیت آژانس‌ها و مراکز خدمات درمانی استفاده می‌کند اما این نگرانی هم وجود دارد که به دلیل پیچیدگی‌ و زمان‌بر بودن فرآیند صدور مجوز، دچار مشکل شود. بسیاری از استارتاپ‌های دیگر نیز همین مشکل را دارند اما از طرفی نیز می‌دانند آلترناتیو دیگری در اختیارشان نیست.» سعادت مجوز بند «ب» را کلیدی‌ترین مجوزی دانست که استارتاپ‌ها و کسب و کارهای نوپا برای ادامه کارشان باید آن را دریافت کنند. وی تصریح کرد: «در شرایط کنونی سوای این‌که بهره‌مندی از مجوزها کارگشا هست یا نه، رویه‌ها و بوروکراسی‌های اداری مسئله‌ساز است. بنابراین پیشنهاد می‌کنیم تدابیری اندیشیده شود و مجوزها به‌گونه‌ای طراحی شوند که هم سهل‌الوصول‌تر باشد و هم مفید فایده واقع شود.»

فرآیندهای پیچیده به معضل مجوزفروشی رسیده

مشکلات و معضلاتی که استارتاپ‌های گردشگری در مسیر گرفتن مجوز بند «ب» برخورد می‌کنند گروهی از آن‌ها را بر آن داشته تا به دنبال مجوز گردشگری الکترونیک بروند. مجوزی که وزارت میراث فرهنگی آیین‌نامه آن را دی‌ماه سال گذشته صادر کرده اما گرفتن آن به سادگی ممکن نیست و فقط تعداد معدودی از کسب و کارها آن را گرفته‌اند. یکی از این استارتاپ‌ها، هیچ‌هاپ است که بنیان‌گذار آن معتقد است گرفتن این مجوز از نظر دشواری، دست‌کمی از مجوز بند «ب» گردشگری ندارد. امیر نبی‌زاده در این باره گفت: «مجوز بند «ب» چنان اشباع شده که وزارت میراث فرهنگی دیگر مجوز جدید صادر نمی‌کند و بر همین اساس ما به ناچار به سمت گرفتن مجوز الکترونیک گردشگری رفتیم.»

وی یکی از معضلات کنونی کسب و کارهای آنلاین گردشگری را «مجوزفروشی» دانست و اظهار کرد: «در برخی استان‌ها ابلاغیه صادر کرده‌اند که مجوز بند «ب» صادر نشود و وقتی متقاضیان مراجعه می‌کنند راه‌حلی که پیش پای آن‌ها می‌گذارند این است که مجوز بند «ب» آژانس‌های ورشکسته را خریداری کنند.» به گفته نبی‌زاده چنین سازوکارهایی از همان ابتدا صاحبان کسب و کارها را به راه‌های غیرقانونی می‌کشاند. وی اضافه کرد: «قیمت مجوزهای بند «ب» از ۴۰ میلیون به بالا است و این برای استارتاپی که تازه می‌خواهد کار خود را شروع کند، ناامیدکننده است. چرا که مجبور است کل سرمایه‌اش را صرف خرید مجوز بند «ب» کند.»

بنیان‌گذار استارتاپ هیچ‌هاپ با اشاره ابلاغ شیوه‌نامه‌ صدور مجوز گردشگری الکترونیک درباره تفاوت‌های محتوایی مجوز گردشگری الکترونیک و گردشگری بند «ب» چنین گفت: «مجوز گردشگری الکترونیک به جز در دو بند «الزام به داشتن دفتر به متراژ حداقل ۴۰ متر» و «معرفی و حضور مدیر فنی دارای سه سال سابقه کار و بیمه‌پردازی»، تفاوت دیگری با مجوز بند «ب» ندارد.»

نبی‌زاده، تاخیر در برگزاری جلسه کمیته فنی را از دیگر چالش‌های استارتاپ‌ها و کسب و کارهای خلاق و نوآور در فرآیند دریافت مجوز گردشگری الکترونیک دانست و گفت: «موافقت با صدور مجوز مشروط به تایید طرح اولیه در کمیته فنی متشکل از مدیرکل یا معاون گردشگری استان، مسئول امور حقوقی، مسئول فناوری اطلاعات، نماینده تشکل حرفه‌ای مرتبط و یک نفر از اساتید دانشگاهی است. برای نمونه ما طرح اولیه هیچ‌هاپ را مهرماه سال ۹۸ ارائه دادیم اما جلسه کمیته فنی در خرداد سال ۹۹ برگزار شد.»

به گفته موسس استارتاپ هیچ‌هاپ، مواردی مانند گرفتن گواهی و تست عدم اعتیاد و سوء پیشینه و استعلام از حراست نیز گرفتاری‌های خاص خود را دارند و فرآیندهایی طولانی و فرسایشی برای آن‌ها تعریف کرده‌اند که از اساس با ماهیت الکترونیک مجوز در تعارض است.» نبی‌زاده، ارائه ضمانت‌ها و وثیقه‌های بانکی را دیگر مشکلات استارتاپ‌ها در فرآیند صدور مجوز گردشگری الکترونیک دانست و گفت: «در شیوه‌نامه صدور مجوز مبلغ وثیقه را ضمانت‌نامه بانکی به مبلغ ۵۰ میلیون تومان تعیین کرده‌اند. در برخی مناطق نیز ترکیبی از ضمانت نامه بانکی، چک و سفته است. پارادوکس آنجاست که میراث فرهنگی تاکید می‌کند متقاضی شغل دیگری به جز حوزه‌ای که برای آن درخواست مجوز کرده، نداشته باشد اما بانک‌ها برای صدور ضمانت‌نامه گواهی اشتغال به کار می‌خواهند.»

بنیان‌گذار استارتاپ آرتور۲۴:

در شرایط کنونی سوای این‌که بهره‌مندی از مجوزها کارگشا هست یا نه، رویه‌ها و بوروکراسی‌های اداری مسئله‌ساز است. بنابراین پیشنهاد می‌کنیم تدابیری اندیشیده شود و مجوزها به‌گونه‌ای طراحی شوند که هم سهل‌الوصول‌تر باشد و هم مفید فایده واقع شود

بنیان‌گذار هیچ‌هاپ، ناهماهنگی و نبود رویه واحد میان ارگان‌ها و نهادهای مختلف و به‌ویژه اختلاف‌نظر کارشناسی را مشکل بزرگ دیگر در مسیر صدور مجوز گردشگری الکترونیک خواند و اضافه کرد: «ما ۹ ماه تمام برای این مجوز دویدیم و بالاخره با هزار مصیبت گواهینامه فعالیت در فضای مجازی را گرفتیم که چندان هم به کارمان نمی‌آید. چرا که اجازه برگزاری تور نمی‌دهد و ما فقط می‌توانیم روی فروش و تبلیغات و بازاریابی حساب باز کنیم.»

بنیان‌گذار هیچ‌هاپ یکی از نیازهای اصلی کسب و کارهای آنلاین گردشگری را اصلاح تصورات و برداشت‌‌های سیاست‌گذاران دانست و خاطرنشان کرد: «متاسفانه در میان مدیران ما نگاه‌ها به کسب و کارها سنتی است و فضای استارتاپ و فعالیت آنلاین را نمی‌شناسند. بنابراین برای تغییر رویکردها نسبت به کسب‌وکارهای جدید باید مفاهیم پایه و کلیدی اصول تجارت الکترونیک و مواردی مانند پلتفرم و فعالیت آنلاین را به آن‌ها آموزش داد.»

اقامتگاه‌های بوم‌گردی زیر سایه آژانس‌ها

بنیان‌گذار اقامتگاه پیسو نیز با بیان اینکه بالاترین حجم فعالیت در فضای مجازی متعلق به استارتاپ‌های گردشگری و پس از آن اقامتگاه‌های بوم‌گردی و تورلیدرها است، گفت: «فرآیندهای برگزاری تورهای گردشگری دشوار و پیچیده است. یک تورلیدر اجازه برگزاری تور ندارد مگر زیر نظر یک آژانس باشد. اقامتگاه‌‌های بوم‌گردی نیز تنها در صورتی مجاز به معرفی و تعریف تور هستند که از طریق آژانس‌ها، تورلیدر مشخصی به آن معرفی شود.»

شایان بهرامی معتقد است در حوزه آنلاین گردشگری، قوانین و دستورالعمل‌های بعضا درست و منطقی فعالیت در عمل به گونه‌ای دیگر اجرا می‌شوند و این موضوع صاحیان کسب و کارهای گردشگری را سردرگم کرده است. وی با تاکید بر اینکه هدف اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی ارائه خدمات کامل‌ و رقم زدن تجربه ارشمند به گردشگران است، و بر همین اساس هم به تبلیغ و معرفی تورهای درست و ارزشمند اقدام می‌کنند، اظهار کرد: «براساس ضوابط، تورلیدرها برای فعالیت در زمینه برگزاری تور گردشگری باید از فیلتر آژانس‌ها وارد شوند تا در صورت بروز مشکل و حادثه، از گردشگران حمایت صورت گیرد. بخشی از سود و پورسانتی که به آژانس‌ها می‌رسد نیز از همین مسیر است. معضل این است که از نظر حراست میراث فرهنگی اقامت‌گاه‌های بوم‌گردی اجازه تبلیغ و معرفی تور ندارند.»

وی با بیان اینکه ارتباط میان گردشگران و اقامتگاه‌های بوم‌گردی براساس اعتماد و دوستی است و طرح درخواست‌‌هایی مثل شرکت در تور نیز داوطلبانه است، افزود: «کمترین میزان تبلیغ در فضای مجازی متعلق به هتل‌ها و آژانس‌هاست و اصرار حراست میراث فرهنگی بر استفاده از ظرفیت آژانس ها در تبلیغ تورها، اقامتگاه‌های بوم‌گردی را دچار مشکل کرده است.»

ایران و افغانستان دو کشور همسایه و دارای پیوندها و مشابهت‌های فرهنگی و اجتماعی زیادی نسبت به یکدیگر هستند. ایران از دیرباز در زمینه طب و پزشکی از کشورهای پیشرو منطقه بوده و از آن سو نیز در افغانستان دهه‌ها جنگ و نزاع داخلی و اشغال خارجی، فرصت و انگیزه لازم را برای سرمایه‌گذاری بر زیرساخت‌های درمان و سلامت کشور ایجاد نکرده است. با اینکه در سال‌های اخیر اقداماتی انجام شده اما با توجه پاسخگوی نیاز مردمان این دیار نیست.

 شهروندان افغانستانی نیاز به معالجه و درمان دارند و برای برخی گروه‌ها که امکان مسافرت به کشورهای دیگر را دارند، گردشگری سلامت راهی منطقی و دوراندیشانه است. در سال‌های اخیر با اینکه تعداد گردشگران افغان در کشورهای دیگر رو به افزایش گذاشته، مقصد اغلب آن‌ها کشورهای غیرهمجوار است و متاسفانه از پتانسیل‌های همسایگی و نزدیکی با ایران کمتر استفاده شده است. به‌خصوص اینکه که انگیزه اصلی گردشگران افغانستان نیز دریافت خدمات درمانی و پزشکی است.

دلایل زیادی برای این موضوع مطرح می‌شود که یکی از مهمترین آن‌ها نبود استراتژی‌های هماهنگ و منعطف میان نمایندگی‌های سیاسی درباره گردشگران سلامت است. استراتژی‌های گردشگری سلامت در کابل یا هرات یا مرازشریف یا قندهار هماهنگ نیستند و برای نمونه ممکن است در یک ولایت اجازه اعزام گردشگران سلامت داده شود اما در ولایت دیگری این کار ممنوع باشد.

موضوع دیگر دخالت کلینیک‌های با هویت ایرانی در تشخیص صحت ادعای بیماری بیماران است. این چالش زمانی که عملکرد کلینیک‌های ایرانی را با کلینیک‌های کشورهای هند و پاکستان مقایسه می‌کنیم، برجسته می‌شود. اینکه صحت ادعای افراد تنها از طریق کلینیک‌های ایرانی بررسی می‌شود، حرف و حدیث‌های زیادی ایجاد کرده و مانعی اساسی در توسعه همکاری‌ها تلقی می‌شود.

وضعیت بیماران بعد دریافت خدمات درمانی در ایران باید پیگیری شود و اصطلاحا بیماران به حال خود رها نشوند. این مسئله را می‌توان با انعقاد قراردادهای همکاری میان بیمارستان‌های ایران و بیمارستان‌های افغانستانی به خوبی مدیریت کرد

یعنی اگر یک کلینیک یا بیمارستان افغانستانی تایید کرد که بیماران نیازمند حضور در ایران هستند، همین باید کفایت کند و نیاز به تاییدیه از مراکز و نهادهای دیگر نیست. کمااینکه هم‌اکنون برای رفتن به هندوستان و پاکستان و دریافت خدمات درمانی، روال به همین است.

سومین مسئله تمایل رو به فزونی گردشگران عادی برای دریافت تسهیلات ویزای سلامت به دلیل وجود مشکلات و تاخیرها در صدور ویزای عادی است. تا قبل از شیوع کرونا گردشگران عادی به این دلیل که فرآیند اعطای روادید طولانی بود و ناچار بودند صف‌های چندین ماهه برای حضور ویزای ورود به ایران منتظر بمانند، چاره را در این دیده‌اند که برای دریافت ویزای سلامت اقدام کنند. حجم بالای درخواست‌ها برای ویزای سلامت و بوروکراسی‌های پیچیده در صدور این نوع ویزا نیز منجر به باب شدن ویزافروشی شده است.

ویزاهای درمانی با مبالغ بسیار بالا به فروش می‌رسند و همین مسئله مشکلات و چالش‌های مضاعفی را برای بیماران ایجاد کرده است. به نظر می‌رسد که اگر از سمت ایران، تدبیری برای این موضوع اندیشیده شود، ترافیک ویزای سلامت سبک‌تر خواهد شد.

چهارمین موضوع این است که در برخی از اوقات نمایندگی سیاسی به گردشگران سلامت فشار وارد می‌کنند و آن‌ها را ناچار می‌کنند که از طریق خطوط هوایی به ایران اعزام شوند. این در حالی است که برای شهروندان افغان ساکن هرات الزامی وجود ندارد که بعد از دریافت ویزای سلامت منتظر بمانند تا پروازی از افغانستان راهی ایران شود بلکه به دلیل فاصله کوتاه هرات تا مرزهای ایران می‌توانند در زمانی کمتر از چهار یا پنج ساعت خود را به شهر مشهد برسانند. بنابراین مدت زمان انتظار برای حضور گردشگران سلامت افغان از هرات تا مشهد به جای ۵ روز، ۵ ساعت است.

مسئله دیگر ایجاد تسهیلات برای گردشگران سلامت در مبادی ورودی با توجه به وضعیت آن‌هاست. مهم است که گردشگران سلامت در مبادی ورودی- چه مرزهای هوایی و چه مرزهای زمینی- به عنوان بیمار پذیرش شوند و از خدمات و تسهیلات لازم اعم از آمبولانس و… برخوردار شوند. اگر چنین تدابیری از سمت ایران اندیشیده شود، نوعی تبلیغ هم به حساب خواهد آمد و در برندسازی گردشگری ایران موثر واقع می‌شود. یعنی اگر گردشگران افغان ببینند که ایران گردشگران سلامت را به عنوان گردشگر سلامت پذیرش می‌کند، موضوع را به هم‌میهنان خود نیز خواهند گفت و این بزرگ‌ترین تبلیغ برای ایران است.

اگرچه راه‌اندازی چنین امکاناتی هزینه‌‌هایی به ایران تحمیل خواهد کرد اما باید قبول کرد که این راهکارها نوعی سرمایه‌گذاری است و حتی می‌توان برای توسعه زیرساخت‌ها و امکانات لازم آن از محل منابعی که در فرآیندهای صدور ویزا به دست می‌آید، تامین مالی صورت گیرد.

در برخی از اوقات نمایندگی سیاسی به گردشگران سلامت فشار وارد می‌کنند و آن‌ها را ناچار می‌کنند که از طریق خطوط هوایی به ایران اعزام شوند. این در حالی است که برای شهروندان افغان ساکن هرات الزامی وجود ندارد که بعد از دریافت ویزای سلامت منتظر بمانند تا پروازی از افغانستان راهی ایران شود

ششمین مسئله، نبود ساختار مناسب برای پذیرش بیماران خارجی است. واقعیت این است که در مراکز درمانی ایران با وجود پزشکان حاذق و متخصص زیادی که مشغول خدمت‌دهی هستند، هنوز مسئله وجود مترجم متخصص حل نشده است. گردشگران افغانستانی به زبان‌های مختلف صحبت می‌کنند و برای مثال در شهر قندهار که دومین شهر بزرگ افغانستان است، زبان و گویش مردم، پشتویی است.

دست‌کم انتظار می‌رود در بیمارستان‌های شهری مثل مشهد از پزشکان آشنا به زبان پشتویی بهره گرفته شود یا اینکه افراد دیگری از کادر درمانی که به زبان آشنا باشند و کارهای ساده‌ای مثل شرح حال گرفتن از بیمار یا دادن اطلاعات درمانی را انجام دهند. اگر چنین شوند، بیماران بیشتر احساس آرامش و رضایت خواهند کرد.

مسئله دیگر رفتارهای دوگانه بیمارستان‌ها و مراکز درمانی ایرانی با بیماران افغان است. از بیماران به محض ورود به مراکز درمانی پرسیده می‌شود که آیا در ایران ساکن هستند یا افغانِ خارجی هستند که در قالب گردشگر وارد ایران شده‌اند. اختلاف قیمت خدمات در مراکز درمانی ایران برای این دو گونه بیماران بسیار زیاد و گاه تا چهار یا پنج برابر است.

یعنی گردشگران سلامت افغان که وارد ایران می‌شوند در مقایسه با افغان‌های ساکن ایران ناچار به پرداخت هزینه‌های چندین برابری هستند. این در حالی است که اگر قرار به گرفتن هزینه‌ها از گردشگران سلامت افغان براساس استانداردهای بین‌المللی باشد، در این صورت اصلا نیازی به سوال و جواب کردن نیست. پرسیدن این گونه سوال‌ها تصویری منفی در ذهن گردشگران ایجاد می‌کند. ضمن اینکه در اصل موضوع پرداخت هزینه‌های درمانی بالا نیز باید تجدیدنظر کرد.

همه ما می‌دانیم که مردم افغانستان تمکن مالی مناسبی ندارند و پرداخت هزینه‌های بالا برای اغلب آن‌ها ممکن نیست. از طرف دیگر ما در ابتدای راه گردشگری سلامت هستیم و اگر مراکز درمانی این موضوع را به درستی درک کنند بزرگ‌ترین تبلیغ برای آن‌ها خواهد بود و در آینده می‌توانند از میوه‌های آن بهره لازم را ببرند.

در همین رابطه می‌توان به عدم اشتهار بیمارستان‌ها و مراکز درمانی ایرانی در افغانستان نیز به عنوان هفتمین چالش اشاره کرد. برای مثال در قندهار اگر یک شهروند افغان بیمار شود، اولین مرکز درمانی که به ذهنش متبادر می‌شود، بعد از کلینیک‌های داخلی، بیمارستان آغاخان کراچی است و نه بیمارستان رضوی مشهد. باید در میان مردم کشور افغانستان جا بیفتد که بیمارستان‌های ایرانی چه کیفیتی دارند و چه خدماتی ارائه می‌دهند و این نیازمند تبلیغات و شناساندن و معرفی است. نمایندگی‌های سیاسی و مراکز درمانی ایرانی در افغانستان سال‌هاست اهمیت تبلیغات را نادیده گرفته‌اند و همین غفلت نیز فرصت‌ها را یک به یک به مراکز درمانی کشورهای دیگر داده است.

چالش دیگر ارتباط نداشتن بیمارستان‌ها و مراکز درمانی ایرانی و افغانستانی در زمینه ارائه خدمات به گردشگران سلامت بعد از حضور آن‌ها در ایران است. به این شکل که خدماتی که در بیمارستان‌های ایران ارائه می‌شود باید گارانتی شود که اگر بیماران بعد از بازگشت به افغانستان دچار مشکل شدند، روند درمان خود را در مراکز درمانی ایرانی پیگیری کنند.

از سویی دیگر نیز باید بدانیم که ارائه خدمات بعد از درمان در اشتهار مراکز درمانی ایرانی نقش به‌سزایی دارد. علاوه بر این‌ها کاملا واضح است که وضعیت بیماران بعد دریافت خدمات درمانی در ایران باید پیگیری شود و اصطلاحا بیماران به حال خود رها نشوند. این مسئله را می‌توان با انعقاد قراردادهای همکاری میان بیمارستان‌های ایران و بیمارستان‌های افغانستانی به خوبی مدیریت کرد.

یازدهمین چالش، توجیه بدنه بیمارستان درباره پذیرش گردشگران سلامت افغانستان و رفتار و برخورد محترمانه با آن‌هاست. متاسفانه گاه مشاهده می‌شود در مراکز درمانی ایران برخوردهای شایسته‌ با گردشگران سلامت افغان صورت نمی‌گیرد و این بزرگترین ضدتبلیغ برای ایران و ظرفیت‌های گردشگری سلامت این کشور است.

آخرین خبرها

آگرد در شبکه های اجتماعی

ما را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

تبلیغات

خبرنامه

برای اشتراک رایگان خبرنامه آگردایمیل خود را وارد کنید: